سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 300

در رابطۀ با تعلّق حکم است، و الاّ شما علم اجمالی داشته باشید به موضوع یک امر مباحی، علم اجمالی داشته باشید که در بین این ظرفهایی که یکی مثلا سرکه است و یکی مثلا سکنجبین است، یک آبی هم وجود دارد، علم اجمالی به وجود آب، چه اثری از نظر خوردن برای شما بوجود می آورد؟ علم باید متعلّق بشود به موضوع یک حکم الزامی، و یک حکم گریبان گیر، آن وقت تعلّق علم اجمالی شما را در محدودیت قرار بدهد و بگویید: علم اجمالی دارم به اینکه اینجا خمر وجود دارد. این است که انسان را دچار مضیقه می کند. علم اجمالی دارم که احد العملین واجب است، یا اینکه نماز ظهر یا نماز جمعه یکی اش وجوب دارد. این است که انسان را گرفتار احتیاط و محدودیت و مضیقه می کند.

پس این علم اجمالی شما به اینکه گوسفندان سفید موطوئه هستند، این عنوان بیض و ابیض هیچ مدخلیّتی در موضوعیت احکام ندارد. و روی این حساب، می توانیم بگوییم که آن مثال اوّل که شما انحلال را در آن قبول داشتید، شاید از نظر عدم انحلال، روشن تر از مثال دوم است برای اینکه در آن مثال اول، شما علم اجمالی پیدا کردید«بموطوئیه قطیع من هذا الغنم» علم پیدا کردید که یک قسم از این غنم، موطوء است. موطوئیت، موضوع حکم است. موطوئیت، منشأ حکم است، و متعلّق علم اجمالی شما هم مستقیما «موطوئیه قسم من هذه الغنم» و از این گلۀ گوسفند است، اما در مثال دوم یک عنوانی را آوردید و واسطه قرار دادید و متعلّق علم اجمالی قرار دادید که آن عنوان هیچ ارتباطی به موضوعیت حکم و حکم لزومی شرعی ندارد. لذا اگر بخواهیم مقداری پافشاری کنیم چه بهتر که مسأله را عکس کنیم و بگوییم: در اوّلی انحلال نیست و در دومی انحلال هست، لیکن واقعش این است که در هیچ کدام فرقی نمی کند، در هردو انحلال وجود دارد، هم در مثال اول و هم در مثال دوم، و ما هیچ فرقی بین اینها نمی بینیم.

خلاصۀ اشکال اخصیت دلیل از مدعا و جواب محقق نائینی(ره)

این مثالهایی بود که به عنوان تقریب زده می شد. اساس مناقشه این بود که می گفت:

این دلیل اخصّ از مدعا است، برای اینکه شما علم اجمالی دارید به اینکه یک احکام الزامیه ای در شریعت وجود دارد، از شما می پرسیم که این احکام الزامیه چه مقدار است ؟ می گویید: من تعدادش را نمی دانم، فرض کنید، نمی دانم که هزارتاست یا هزار و