سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 302

روایت یا اثباتا یا نفیا وجود ندارد، آیا اینجا علم اجمالی شما اثر ندارد؟ شما اگر علم اجمالی پیدا کردید به این که یا نماز ظهر واجب است و یا نماز جمعه، نفس همین، دخالت در ثبوت حکم ندارد؟ یا این موجودیت«فیما بأیدینا من الکتب» نقش دارد؟ یا موجودیت در مطلق کتاب نقش دارد؟ آن که نقش دارد، علم به حکم است. این را روی این بیان داریم عرض می کنیم، و الا روی بیان مرحوم محقق نائینی که مسألۀ را به لحاظ ابیض مطرح کرده بود و قائل به عدم انحلال بود، ایشان از آن راه می خواستند وارد بشوند لکن ما در مقابل ایشان می گوییم: نه، مسأله به این صورت نیست، بلکه واقعیت احکام شرعیه«مع تعلّق العلم بها یوجب تنجّزها» دیگر فرق نمی کند که این عناوین در کار باشد«ما بأیدینا من الکتب» در کار باشد یا نباشد، یا وجود در مطلق کتاب، ولو کتابهای غیر«ما بأیدینا» تحقق داشته باشد، یا نداشته باشد. از نظر منجّزیت علم اجمالی هیچ فرقی نمی کند که عنوان«ما بأیدینا من الکتب» در کار باشد یا نباشد، مثل همان عنوان ابیضیت است که هیچ دخالتی در تنجیز علم اجمالی ندارد.

ایشان یک استشهادی کرده اند به مسألۀ دفتر که ما دیروز عرض کردیم، که اگر شما علم اجمالی داشته باشید به اینکه آنچه به زید بدهکار هستید در این دفترتان ثبت و ضبط شده است، آیا درست است که شما هفت، هشت صفحه از این دفتر را ملاحظه بکنید، بعد ببینید در این هفت و هشت صفحه یک مقدار به زید بدهکاری ثبت و ضبط شده است، و بگویید: زاید بر این مقدار که برای ما معلوم نیست، ما دیگر لازم نیست که دفتر را ملاحظه بکنیم، لازم نیست که مراجعۀ به دفتر بکنیم، علم اجمالی ما منحل شد، در بقیه اصاله البرائه جاری می کنیم.

عدم جواز مقایسه علم به حکم شرعی به مسأله ثبت در دفتر

جواب این حرف این است که اصلا مسألۀ طومار و دفتر، یک مسأله ای است که بعد هم ما مطرح می کنیم. اتفاقا در این مسأله نظر بعضی از بزرگان و حتی خود مرحوم محقق نائینی، این است که اگر علم اجمالی هم از اول نباشد بر شما احتیاط لازم است. اگر شما احتمال می دهید که به زید مدیون هستید و«علی فرض المدیونیه» دینش را در دفتر ثبت کرده اید، اما هیچ علم ندارید، آیا شما می توانید همین الان اجرای اصاله البرائه بکنید؟ بگویید: چه لزومی دارد که به دفتر مراجعه بکنیم ؟ ما که شک داریم در اینکه مدیون