سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 311

ندارد. ما در بحث برائت هستیم. ما می خواهیم ببینیم فحص قبل البرائه وجوب دارد یا ندارد، اما از راه علم اجمالی نمی شود وارد شد، چون علم اجمالی اصلا سد باب برائت است. برائت مال جایی است که نه علم اجمالی باشد و نه علم تفصیلی، مکلف باشد و شک در تکلیف، مکلف باشد و نفس احتمال تکلیف، اما این احتمال، هیچ اقترانی به علم اجمالی نداشته باشد، و به عنوان طرف علم اجمالی واقع نشود و قرار نگیرد. لذا ما اصل دلیل را از این جهت جواب دادیم و الاّ عرض کردیم که مناقشه ها بعضی وارد و بعضی روی مبنای ما غیر وارد است.

عدم جریان قاعده قبح عقاب بلابیان قبل از فحص از نظر عقل

ترتیب بحث ما تا اینجا به این کیفیت شد که در مسألۀ وجوب فحص در رابطۀ با برائت آن هم برائت عقلیه که مبنایش قاعدۀ قبح عقاب بلابیان است دلیل ما بر وجوب فحص، تنها همین مسأله بود که اگر مکلف فحص نکند و اگر قبل الفحص بخواهد قاعدۀ قبح عقاب بلابیان را جاری بکند، از نظر عقل، این قاعده جریان پیدا نمی کند برای اینکه عقل، بیان را بیان واصل می گیرد و مقصود از بیان واصل، وصول به آحاد مکلفین نیست، بلکه مقصود از بیان واصل، این است که در مظان مراجعۀ عبد، قرار بگیرد، در کتابهای روایتی وجود داشته باشد، در قرآن شریف وجود داشته باشد، به طوری که اگر مکلف مراجعه بکند و یک مقدار در این رابطه تتبع اعمال بکند، اگر دلیل بر حکم وجود داشته باشد، بتواند اطلاع بر دلیل بر حکم پیدا بکند.

پس اساس دلیل ما این است که قاعدۀ قبح عقاب بلابیان که«قاعدۀ عقلیه لا تجری مع عدم الفحص». از نظر خود عقل، عقل می گوید: اگر مکلف فحص نکند، من حکم نمی کنم به اینکه اینجا عقاب قبیح باشد، حکم نمی کنم به اینکه برائت عقلیه جریان پیدا بکند. لکن یک راههای دیگری هم بر وجوب فحص ذکر شده که آن راهها را هم باید ملاحظه بکنیم ببینیم آیا آن راهها هم دلالت بر وجوب فحص می کند یا آن راهها دلالت بر وجوب فحص ندارد؟

پرسش:

1 - علت اعمیّت دلیل وجوب فحص از طریق علم اجمالی از مدّعا چیست ؟