سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 314

باشد. پس اگر در کتاب الله و یا در سنّت، یک بیانی وجود داشته باشد به طوری که اگر این مکلف، به مقدار کافی تتبّع بکند آن بیان را پیدا می کند، اگر مراجعه نکرد و احتمال بیان هم می داد، دیگر چطور قاعدۀ قبح عقاب بلابیان جریان پیدا بکند؟ چطور برائت عقلیه ای که حاکم به قبح عقابش عبارت از عقل است در اینجا جریان پیدا می کند؟ این دلیل، یک دلیل بسیار روشنی است و نیاز به ادله دیگر اصلا وجود ندارد، لکن ادله ای دیگری هم ذکر شده که ما چندتا را ذکر کردیم و مناقشات در آنها را هم بیان کردیم.

تمسک به اجماع برای اثبات وجوب فحص در باب برائت

یک سری از ادله در این رابطه خواسته اند مسأله را از اجماع و کتاب و سنت استفاده بکنند بگویند: ما اجماع داریم بر اینکه باید فحص کرد. همۀ علما اتفاق دارند بر اینکه قبل الفحص نمی شود برائت جاری کرد. باید فحص کرد و در صورت عدم البیان، متوسل به برائت شد.

می گوییم: این اجماع در برائت شرعیه که بعدا ان شاء الله بحثش را می کنیم چون بحث ما فعلا در برائت عقلیه است آیا در برائت عقلیه می شود در رابطۀ با شرایطش به مثل اجماع و کتاب و روایات تمسّک کرد؟ اصولا مسائل عقلیه، حدود و ضوابط و جهاتش را باید خود عقل بیان بکند، خود عقل باید روشن بکند. ما از یک طرف می خواهیم به قاعدۀ قبح عقاب بلابیان تمسّک بکنیم، از طرفی بگوییم: اجماع جلوی شما را می گیرد، اجماع می گوید: تا شما فحص نکرده اید، حق ندارید به قاعدۀ قبح عقاب بلابیان تمسّک کنید، روایت جلوی شما را می گیرد و یا حتی کتاب جلوی شما را می گیرد.

عدم دخالت مسائل تعبدیه در مسائل عقلیه

این ادلۀ تعبدیه نمی شود در مسائل عقلیه راه پیدا بکند، برای اینکه اگر عقل آمد و به ضرس قاطع گفت: فرضا شما قبل الفحص هم می توانید به قاعدۀ قبح عقاب بلابیان تمسّک بکنید، اگر عقل یک چنین حکم قطعی داشت کدام اجماع و روایت و آیه ای می تواند برخلاف حکم عقلی قطعی نظر بدهد؟ لذا در مواردی که آیات قرآن یک ظهوری دارد و این ظهور مخالف با حکم عقل است، شما به کمک عقل، این ظهور را