سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 316

کنار گذاشته بشود، باز اجماع به قوّت خودش باقی باشد، اما در یک مسأله ای که مدارک روشن دارد، اینطور نیست که ما اگر این مدارک روشن را از صحنه خارج بکنیم، باز هم اجماع تحقّق داشته باشد. در ما نحن فیه هم مسأله اینطور است بعد از آنکه به یک تقریب روشن و واضحی برای شما روشن کردیم که قاعدۀ قبح عقاب بلابیان قبل الفحص جریان ندارد، ما احتمال قوّی می دهیم که مستند مجمعین، همین معنا باشد. مجمعین به همین معنا توجه دارند. آنها حسابش را کرده اند دیده اند معنا ندارد قاعدۀ قبح بلابیان، قبل الفحص جاری بشود و به استناد این مطلب، اجماع کرده اند و اتفاق کرده اند. آیا اجماع و اتفاقی که استناد به همان دلیل اولی ما داشته باشد، می تواند یک دلیل مستقلی در عرض آن دلیل اول قرار بگیرد؟ یا اینکه این اجماع اصالت خودش را از دست می دهد و نمی تواند به صورت یک دلیل مستقل، قابل استدلال باشد.

تمسک به آیات و روایات برای اثبات وجوب فحص

اما نسبت به آیات و روایات، ان شاء الله در بحث بعدی می گوییم: قبول داریم یک سلسله آیات و روایاتی داریم که ظاهرشان وجوب تفقّه و وجوب تتبّع و وجوب تعلّم است، این عناوینی است که در این آیات و روایات ذکر شده، «لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ » که از آیه، وجوب تفقّه استفاده می شود لکن یک بحث این است که آیا وجوب تفقّهی که از آیات و روایات استفاده می شود، یک وجوب تعبّدی شرعی است و در حقیقت یک حکم تأسیسی تعبّدی خواهد بود، یا اینکه به احتمال قویّ ، این هم ارشاد به حکم عقل است، در حقیقت، تأکید حکم عقل را می کند. خود عقل تفقّه در دین را لازم می داند.

خود عقل تعلّم احکام مولای واقعی را لازم می داند لذا بعید نیست که این آیات و روایات اصلا یک حکم تأسیسی تعبّدی را مطرح نکنند، بلکه اینها ارشاد به حکم عقل باشد، مثل آیۀ شریفه«أَطِیعُوا اللّهَ » که دلالتش بر وجوب اطاعت خدا، یک حکم ارشادی محض است و تأکید حکم عقل به وجوب اطاعه الله است.

پس خلاصۀ بحثهای ما این شد که برای لزوم فحص در برائت عقلیه، تنها یک دلیل داریم لکن آن دلیل، محکم است و قابل مناقشه نیست و آن این است که عقل، قبل الفحص قاعدۀ قبح عقاب بلابیان را جاری نمی کند. این راجع به اصل وجوب فحص در برائت عقلیه، باز هم بحث ما در شبهات حکمیه و برائت عقلیه است.