سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 318

روایت ذکر نشده، لکن این مسأله، چون یک مسأله ای است که نادر التحقّق است و کم اتفاق می افتد و در حقیقت برخلاف قاعده و برخلاف ضابطه، تحقّق پیدا کرده، لذا احتمال وجود چنین روایتی در سایر ابواب، وظیفه انسان را زیاد نمی کند و انسان را ملزم نمی کند که برای پیدا کردن یک حکم شرب توتون، تمام دورۀ وسایل را من اولها الی آخرها مراجعه بکند. مسأله به این صورت نیست و شاهدش هم خود عقل است و حکم العقل در این فحص به نحوی که ذکر کردیم جریان دارد.

متعلق عقاب در صورت عدم فحص در باب برائت

حالا در همین رابطه، بحث ما در برائت عقلیه در شبهات حکمیه در رابطۀ با فحص است. یکی از خصوصیاتی که انسان همیشه باید چه در مطالعه و چه در درس و چه در مباحثه و چه در نوشتن به آن توجه داشته باشد، موضوع مسأله است. چه بسا انحرافهای فکری ناشی از این می شود که انسان موضوع مسأله را گم می کند، موضوع را فراموش می کند لذا از مسیر موضوع مسأله خارج می شود و در یک وادی دیگری قرار می گیرد. در هر بحثی، اولین چیزی که لازم است مورد توجه انسان باشد، همان موضوع مسأله است که در چه زمینه ای بحث است و در رابطۀ با چه موضوعی می خواهیم صحبت بکنیم. حالا در همین رابطۀ برائت عقلیه در شبهات حکمیه، فرض کردیم که عقل حکم به لزوم فحص می کند و مقدار فحص را هم برای شما مشخص کردیم حالا اینجا یک مسأله ای مطرح می شود و آن این است که اگر انسان فحص نکرد، با اینکه عقل الزام به فحص می کند، مع ذلک انسان فحص نکند، فحص که نکرد، روی ترتیب بحث، قاعدۀ قبح عقاب بلابیان جاری نمی شود، یعنی دیگر عقوبه المولی قبیح نیست. دیگر عقوبه المولی، عنوان بلابیانی ندارد تا اینکه قبیح باشد یعنی اینجا عقاب در کار هست. اینجا ما دوتا بحث داریم که این دوتا بحث نباید به هم مخلوط بشود.

یک بحث که بحث اول است این است که آیا این عقابی که اینجا تحقّق دارد - که لازمۀ عدم جریان قاعدۀ قبح عقاب بلابیان است برای اینکه آن قاعده که از بین رفت - معنایش این است که دیگر عقاب قبیح است و لذا عقاب در اینجا هست، آیا عقاب بر چه چیز است ؟ یک بحث این است که قبول داریم که عقاب هست، اما بر چه چیز عقوبت وجود دارد و در مقابل چه چیز عقوبت تحقّق دارد و برای چه مولا می تواند انسان را