سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 319

عقوبت بکند؟ اینجا سه احتمال بلکه سه قول وجود دارد:

یک قول این است که مولا انسان را عقاب می کند علی مخالفه الواقع. بر مخالفت واقع، انسان را عقاب می کند، بر اینکه چرا شرب توتون کردی و شرب توتون به حسب واقع«کان محرّما».

احتمال دیگر این است که بگوییم: عقوبت در مقابل ترک الفحص است. عقل فحص را برای شما الزام کرده بود، فحص را واجب کرده بود، تعلّم و تفقّه را واجب کرده بود.

شما در مقابل این حکم وجوبی و مخالفت این حکم وجوبی، استحقاق عقوبت دارید و ما کاری به واقع نداریم که شرب توتون به حسب واقع حرام است یا حلال است. شما وظیفه داشتید که تفقّه و تعلّم و تفحّص بکنید. به استناد اینکه این وظیفۀ لزومیه و این وظیفۀ حتمیه، ترک شده، شما استحقاق عقوبت پیدا می کنید.

اما احتمال سوم در حقیقت یک تلفیقی است بین احتمال اول و احتمال دوم، به این کیفیت، می گوید: شما بر ترک الفحص و ترک التعلّم، استحقاق عقوبت دارید اما نه مطلقا، فقط در صورتی که ترک تعلّم، منجر به مخالفت واقع بشود. شما در مقابل همین ترک تعلّم، استحقاق عقوبت دارید. این بین احتمال اول و احتمال دوم است و آن این است که بگوییم: «استحقاق العقوبه علی ترک التعلّم لکن لا مطلقا بل فیما اذا کان ترک التعلّم مؤدیا الی مخافه الواقع» که اگر ترک تعلّم مؤدی به مخالفت واقع شد، در مقابل همین ترک تعلّم، شما استحقاق عقوبت دارید.

طریقیت وجوب فحص از نظر عقل

اما احتمال اول، وجهش روشن است. در احتمال اول، ملاک و مبنای حرف این است که درست است که عقل فحص را بر شما لازم می کند لکن لزوم فحص، یک لزوم نفسی و وجوب نفسی نیست، این به عنوان طریقیت و مقدمیّت برای بدست آوردن واقع و به دست آوردن احکام واقعیه الهیه است و الاّ اگر از عقل سؤال بکنیم: چرا ما را به تعلّم مجبور می کنی ؟ چرا ما را به تفحّص الزام می کنی ؟ آیا روی نفس تعلّم و تفحّص، تکیه داری ؟ می گوید: خیر، من روی تفحّص و تعلّم، هیچ گونه تکیه ندارم بلکه تفحّص و تعلّم، طریق است برای به دست آوردن احکام مولا، لذا عرض کردیم: مقصود از کلمۀ بلابیان، بیان بر تکلیف است، بیان بر دستورات مولاست. پس وجه احتمال اول، یک