سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 326

است. اینجا این مکلف در برابر مخالفت تکلیف واقعی مولا، چه عذری دارد و عملش می تواند استناد به چه حجتی داشته باشد؟ پس یک راه این است که به علّت نبودن عذر، در مخالفت واقع، استحقاق عقوبت را برای او در تمام فروض ثلاثه قائل بشویم.

عدم وجود مجوّز برای ارتکاب مشتبه قبل الفحص

ممکن است همین حرف را به صورت دیگر و به عنوان دیگری تقریب بکنیم و آن این است که بگوییم: این آدم قبل الفحص وقتی که می خواست شرب توتون را مرتکب بشود، به استناد چه چیز مرتکب شد؟ چه چیز به او اجازه داده بود که شرب توتون را مرتکب بشود؟ اگر می گویید: عقل به او اجازه داده بود، فرض این است که قاعدۀ قبح عقاب بلابیان که حکم عقل است قبل الفحص جریان ندارد و اگر قاعدۀ قبح عقاب بلابیان جریان نداشت، به جای آن یک حکم دیگر عقلی پیاده می شود که لزوم احتیاط است. عقل در هیچ قضیه ای، متوقف و ساکت نخواهد بود، یا حکم می کند به قبح عقاب بلابیان و اجازۀ ارتکاب صادر می کند و یا اگر حکم به قبح عقاب بلابیان صادر نکرد، حکم به لزوم احتیاط می کند. لذا می بینید که در شبهات بدویّه، عقل بعد الفحص برائت را جاری می کند و همین عقل در شبهات مقرونۀ به علم اجمالی، حاکم به احتیاط است.

پس بگوییم: همین عقلی که در اطراف شبهات مقرونۀ به علم اجمالی حکم به لزوم احتیاط می کند، در شبهات بدویۀ قبل الفحص هم حکم به لزوم احتیاط می کند. اینطور نیست که عقل در یک جا بلاحکم بماند. از او می پرسیم که در شبهات بدویّه قبل از آنکه مکلف فحص کند، درحالی که راه فحص بر او باز است نظر شما چیست ؟ او جواب نمی دهد که من نمی دانم چه باید بکند، نظر می دهد به اینکه«یجب علیه الاحتیاط ، یجب علیه رعایه احتمال التکلیف» و در حقیقت خود این حکم عقل به لزوم احتیاط ، عنوان بیان بر تکلیف مولا خواهد بود برای اینکه همیشه لازم نیست که بیان بر تکلیف، به صورت یک بیان تفصیلی و بیان روشن باشد، خود حکم عقل به لزوم احتیاط ، این هم بیان. «العقل رسول من الباطن.» همان طوری که رسول ظاهری هست، رسول باطنی هست و بیان عقل، همان بیان مولا خواهد بود لذا بعد از آنکه عقل حکم به لزوم احتیاط کرد، کأنّه«بیان صدر من المولی». پس اگر مکلف، این بیان صادرۀ به وسیلۀ عقل را رعایت نکرد و بحسب واقع، حکم عبارت از حرمت شرب توتون بود، اینجا استحقاق