سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 327

عقوبت موجّه خواهد شد. دیگر چه فرق می کند که«علی تقدیر الفحص، نتیجه الفحص» چه می شود؟ می خواهد نتیجه الفحص بیان بر ثبوت تکلیف باشد یا نتیجه الفحص، لابیانی باشد یا نتیجه الفحص، بیان بر عدم تکلیف باشد، اما مفروض ما، قبل الفحص است و قبل الفحص«العقل یحکم بالاحتیاط و حکم العقل بلزوم الاحتیاط ، بیان» و به استناد این بیان، دیگر عقاب هیچ قبحی ندارد و عقاب، عقاب بلابیان نخواهد بود. لذا نتیجۀ این حرفها این است که در تمام این فروض ثلاثه، قائل به استحقاق عقوبت بر مخالفت واقع بشویم.

انحصار استحقاق عقاب به صورت وجود بیان برای حکم

آیا مطلب همین طور است که در تمامی این فروض، باید قائل به استحقاق عقوبت بشویم، حتی در قسم اخیری که خیلی به نظر بعید می آید که مکلف«علی تقدیر الفحص» به یک حجّت مجوّزه برخورد می کرد، یک حجّت نافیۀ للتکلیف پیدا می کرد؟ آیا در این صورت هم قائل به استحقاق عقوبت بشویم یا اینکه استحقاق عقوبت را تنها منحصر کنیم به همان صورت اول، که صورت اول این بود که اگر این مکلف فحص می کرد، نتیجۀ الفحص عبارت از بیان بر تکلیف بود، یعنی به یک روایت معتبره ای برخورد می کرد که دلالت بر حرمت شرب توتون داشت. تنها در اینجا مسألۀ استحقاق عقوبت را پیاده کنیم، اما آنجایی که نتیجه الفحص، لابیانی بود یا آنجایی که«نتیجه الفحص، وجود دلیل علی خلاف الواقع» باشد، بگوییم: استحقاق عقوبت معنا ندارد.

به چه بیانی در مقابل آن«ربما یقال» که در تمامی فروض ثلاثه، استحقاق عقوبت را قائل بود، این حرف را درست کنیم ؟ با این بیان که بگوییم: این«ربما یقال» روی دو مطلب تکیه کرده بود: یکی اینکه مکلف در مقام مخالفت واقع، عذری و حجتی نداشت و استناد به عذری برای او ثابت نبود. می گوییم: این در صورت اول درست است، اما در صورت دوم و سوم که بحسب واقع، مکلف عذر داشته است، برای اینکه اگر تفحّص هم می کرد مواجه با لابیانی بود، یا اگر تفحّص می کرد، علاوۀ بر اینکه دلیلی بر وجود تکلیف، وجود نداشت، دلیل برخلاف تکلیف وجود داشت، آیا این لابیانی علی تقدیر الفحص و این«وجود دلیل علی خلاف الواقع، علی تقدیر الفحص» نمی تواند یک عذری برای مخالفه الواقع باشد؟ نمی تواند این مکلف را معذور قرار بدهد؟ ولو اینکه خود