سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 328

مکلف، توجه به این عذر نداشته است ولو اینکه در مقام عمل، عملش استناد به این عذر نداشته است لکن توجه به عذر و استناد به عذر، یک مسأله است و واقعیّت عذر و معذوریّت، یک مسألۀ دیگر است.

آیا شما در مقام استحقاق و عدم استحقاق عقوبت، روی واقع عذر تکیه می کنید یا روی یک عذر مورد توجه و مورد استناد، تکیه می کنید؟ باید روی واقعیت عذر تکیه بشود، منتها اگر یک عذری مغفول عنه و غیر ملتفت الیه بود، زمینه ساز برای یک عنوان تجرّی خواهد بود، اما بحث ما در استحقاق عقوبت در رابطۀ با تجرّی نیست، بحث ما در استحقاق عقوبت در رابطۀ با مخالفه الواقع است.

به عبارت روشن تر: اگر این مکلف مخالفت واقع کرده است و در مخالفت واقع، معذور بوده است، لکن خودش توجه و التفات به عذر نداشته است، آیا در این صورت، استحقاق عقوبت وجود دارد؟ آیا با ثبوت عذر واقعی، باز هم به عنوان معصیت و مخالفت المولی، استحقاق عقوبت در کار است ؟ فقط جرم این مکلف، عدم توجه و عدم التفات به عذر است و عدم توجه و عدم التفات، واقعیّت عذر را از بین نمی برد و در واقعیّت عذر، خدشه ای ایجاد نمی کند. لذا اگر کسی در مخالفه الواقع، معذور باشد واقعا ولو اینکه خودش توجه به معذوریّت نداشته باشد، با قطع نظر از مسألۀ تجرّی که اینجا توجه پیدا می کند ولی مورد بحث ما نیست، از نظر مخالفه الواقع، ظاهرش این است که استحقاق عقوبت ندارد.

پس دلیل اولی که آن«ربما یقال» می گفت و مسأله را روی عدم معذوریّت در مخالفت واقع پیاده می کرد، جوابش این است که نه، این معذور است و«له عذر واقعا».

عذرش، لابیان علی تقدیر الفحص است. عذرش«وجود دلیل علی اباحه شرب التتن علی تقدیر الفحص» است، منتها خودش به این عذر توجه نداشته است و عجله کرده و من دون فحص، شرب توتون را مرتکب شده و تصادفا مخالفت با واقع تحقّق پیدا کرده است. پس ما از این راه می توانیم مسألۀ عذر را در مقام مخالفت واقع درست بکنیم.

(سؤال... و پاسخ استاد): وجود این دلیل، عذر واقعی، منتها توجه به این عذر پیدا نکرده است، التفات به این عذر پیدا نکرده است و الاّ این عذر برایش وجود داشته است، خودش نمی دانسته است، خودش دنبال نکرده است تا توجه به عذرش پیدا کند و الاّ آنهایی که دنبال کرده اند و تفحّص کرده اند، توجه به عذرشان پیدا کرده اند. دلیل برای