سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 330

وجود بیان در کتاب وسایل، من شما را به احتیاط قبل الفحص الزام می کنم.

پس اگر حکمش به لزوم احتیاط ، در رابطۀ با وجود بیان در کتاب وسایل باشد، از اینجا استفاده می کنیم که مسألۀ مخالفه الواقع، در آن صورتی استحقاق عقوبت دارد که اگر ما فحص بکنیم، مصادف با بیان از ناحیۀ مولا خواهیم شد، اما آنجایی که نتیجه الفحص، عدم البیان و لابیانی باشد، یا آنجایی که نتیجه الفحص، «وجود دلیل علی خلاف الواقع» باشد، مثل صورت دوم و سوم از صور ثلاثه ای که ما فرض کردیم، اینجا دیگر چه وجهی دارد که بگوییم: استحقاق عقوبت بر مخالفت واقع است ؟ چه وجهی دارد که حکم عقل را به لزوم احتیاط در اینجا پیاده کنیم ؟ حکم عقل در رابطۀ با بیان مولا بوده است و ما در این دو صورت، فرض کردیم که اصلا بیانی از ناحیۀ مولا تحقّق نداشته است.

لذا طبق قاعده، استحقاق عقوبت در این فروض ثلاثه، ظاهرا در همان فرض اول خواهد بود که اگر این مکلف فحص می کرد، با بیان بر تکلیف مواجه می شد، اما در صورت دوم و سوم، ما نمی توانیم دلیل حسابی بر استحقاق عقوبت بر مخالفت داشته باشیم. عرض کردیم: اطلاق دارد، منتها شبهات تحریمیّه را به عنوان مثال ذکر می کنیم و الاّ مسأله، عمومیّت دارد.

پرسش:

1 - صور ثلاثۀ ترک فحص و رجوع به برائت را از نظر استحقاق عقوبت بیان کنید.

2 - دلیل بر استحقاق عقوبت در تمام فروض ثلاثۀ ترک فحص چیست ؟

3 - جواب استاد از دلیل استحقاق عقوبت در تمام فروض ثلاثۀ ترک فحص چیست ؟

4 - علت انحصار استحقاق عقوبت به صورت وجود بیان برای حکم چیست ؟