سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 332

واجبات موقته، قبل از آنکه شرط تحقّق پیدا کرده باشد، و قبل از آنکه وقت آن واجب موقت، داخل شده باشد، مکلف احتمال می دهد که امکان دارد به حسب واقع، یک واجب مشروطی وجود داشته باشد. مثلا«ان جاءک زید فأکرمه» از نظر مکلف، مورد احتمال است، یعنی مکلف احتمال می دهد که مولا یک دستوری به عنوان وجوب اکرام، مشروطا به مجیء زید، صادر کرده باشد، اما هنوز مجیء زید تحقّق پیدا نکرده، هنوز معلّق علیه حاصل نشده، اینجا اگر مکلف فحص بکند و به دست بیاورد که چنین تکلیفی از ناحیۀ مولا هست یا نیست، نتیجه این می شود که اگر تکلیف تحقّق داشته باشد، عند مجیء زید، زید را اکرام می کند، یعنی مأموربه و واجب را در خارج انجام می دهد لکن اگر فحص نکند که آیا چنین تکلیف مشروطی تحقّق دارد یا ندارد، نتیجه این می شود که واجب در زمان تحقّق معلّق علیه اش ترک می شود، حالا چرا ترک می شود؟ فرض کنید آن موقع دیگر مغفول عنه قرار می گیرد، آن موقع دیگر مورد توجه نخواهد بود، مورد التفات نخواهد بود، یا اینکه یک جهات دیگری است که آن موقع دیگر نمی شود واجب تحقّق پیدا بکند، اینجا مورد بحث است که آیا هنوز معلّق علیه حاصل نشده، هنوز وجوب اکرام، فعلیت پیدا نکرده، زیرا که در واجب مشروط ، فعلیت وجوب، زمانی است که شرط حاصل بشود و معلّق علیه، تحقّق پیدا بکند، سؤال این است، هنوز که مجیء زیدی در کار نیست، چه چیز این مکلف را وادار می کند به اینکه برو فحص بکن ؟ و آیا در چنین صورتی لازم است فحص از مکلف تحقّق پیدا بکند، یا لازم نیست تحقّق پیدا بکند؟

عدم لزوم فحص قبل از فعلیّت وجوب ذی المقدمه آن

ربما یقال به اینکه در چنین صورتی، فحص بر مکلف لازم نیست برای اینکه وجوب فحص، یک وجوب مقدمی است و در باب مقدمۀ واجب، ثابت شده است که وجوب مقدمه، تابع وجوب ذی المقدمه است، اگر وجوب ذی المقدمه، فعلیت نداشته باشد و اگر حالت تعلیقی در وجوب ذی المقدمه باشد و معلّق علیه اش حاصل نباشد، اینجا چطور می توانیم مقدمۀ این واجب را، واجب بدانیم و چطور می توانیم یک وجوب غیری مترشح از وجوب ذی المقدمه را روی مقدمه ثابت بکنیم ؟ وجوب ترشحی، فرع این است که مترشح منه، تحقّق داشته باشد، اما اگر خود ذی المقدمه هنوز اتصاف به وجوب