سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 339

تا ذی المقدمه وجوب نداشته باشد، معنا ندارد مقدمه وجوب داشته باشد. ما گفتیم:

علاوۀ بر اینکه این حرفها استحاله عقلی دارد لکن حداقلش این است که مخالف با عقل است و شاهدش همین مثالی است که ذکر کردیم. آیا در اینجا بینکم و بین عقولکم، عقل حکم نمی کند به اینکه قبل از آنکه وجوب ذی المقدمه فعلیت پیدا بکند، وجوب مقدمه فعلی است ؟ آیا عقل اجازۀ مخالفت تکلیف مولا را در این رابطه می دهد یا اجازه نمی دهد؟ بلااشکال اجازه نمی دهد.

پس ما در غیر مسألۀ فحص، در سایر مقدماتی که مسألۀ مقدمیّت شان محرز است، همان جا هم این مسأله را پیاده می کنیم و می گوییم: قبل از آنکه وجوبش فعلیت پیدا بکند، در بعضی از موارد، عقل حکم می کند که باید مقدمه تحصیل بشود.

وقتی که در سایر مقدمات، این مطلب را پیاده کردیم، در باب فحص هم اگر قائل به مقدمیت فحص شدیم، همین معنا را پیاده می کنیم. از عقل سؤال می کنیم که یک واجب مشروط محتملی در کار است، اگر من حالا بروم فحص بکنم، می توانم در ظرف خودش، واجب مشروط را انجام بدهم، اما اگر حالا فحص را ترک کردم، این ترک الفحص منجر به ترک واجب مشروط ، در ظرف خودش خواهد شد، حالا علت منجر شدن یا غفلت است یا مسائل دیگر، بالاخره ترک الفحص، نتیجه اش عدم تحقّق الواجب المشروط بعد شرطه خواهد بود، آیا فحص در چنین موقعیتی برای ما لزوم دارد یا ندارد؟ عقل مستقلا حکم می کند به اینکه همین الان ولو اینکه واجب مشروط محتمل، شرطش تحقّق پیدا نکرده و قبل از تحقّق شرط ، وجوبش فعلیت ندارد«مع ذلک یجب علیک الفحص و یتعیّن علیک الفحص».

پس جوابی که ما عرض کردیم در حقیقت به دو صورت شد: یک صورت مسألۀ انکار مقدمیّت فحص بود. مسألۀ دوم اینکه علی فرض المقدمیه، ما در سایر مقدمات هم در بعضی از موارد این حرف را می زنیم و در باب فحص هم اگر جنبه مقدمیّت پیدا کرد، هیچ مانعی ندارد که الان لزوم داشته باشد ولو اینکه الان فعلیتی برای وجوب واجب مشروط و موقّت، در کار نباشد.

پرسش:

1 - دلیل قائلین به عدم لزوم فحص قبل از فعلیّت وجوب ذی المقدمه چیست ؟