سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 347

یک استحقاق عقوبت ؟ بلااشکال عقل حکم می کند به یک استحقاق عقوبت. لذا اگر واجبی یک مقدمه داشته باشد یا اصلا مقدمه نداشته باشد یا صدتا مقدمه داشته باشد و در خارج ترک شد و تحقق پیدا نکرد، عقل برای مخالفت نفس این واجب، حکم به استحقاق عقوبت می کند و برای مقدماتش هیچ حسابی باز نمی کند. این هم روشن است.

اما اینکه شما اسمش را واجب نفسی گذاشتید، یعنی کلمۀ غیری را برداشتید و جایش واجب نفسی گذاشتید و از طرفی هم حساب کردید که این واجب نفسی، اصالت ندارد یعنی خودش مقصود بالذات نیست، بلکه مقصود للذات است و برای واجبات دیگر است، از این جهت که مثل نماز و روزه و امثال ذلک است اسمش را واجب نفسی تهیّئی گذاشتید به این معنا که تفحص«واجب بالوجوب النفسی» اما این به عنوان زمینه برای انجام نماز، به عنوان زمینه برای انجام سایر واجبات اصلیه است. آیا ترک چنین واجب نفسی تهیّئی از نظر عقل استحقاق عقوبت دارد یا نه ؟ اگر بخواهیم بگوییم: استحقاق عقوبت دارد، باید از نظر عقل دو ملاک برای استحقاق عقوبت درست کنیم: یکی مخالفه الواقع و دیگری هم ترک الواجب النفسی التهیئی ولو اینکه خودش مقصود بالذات نیست، ولو اینکه مقصود بالاصاله عبارت از نماز و روزه و امثال ذلک است. اینجاست که بعد از آنکه به عقل مراجعه می کنیم، معلوم نیست که پاسخ روشنی از عقل دریافت کنیم. همان طوری که«مخالفه المولی و مخالفه التکالیف النفسیه المطلوبه بالذات» موجب استحقاق عقوبت است، همانطور هم مخالفت تکالیف نفسیه تهیئیّه هم موجب استحقاق عقوبت باشد. به نظر ما یا مسأله مسلّم است که عقل حکم به استحقاق عقوبت نمی کند یا اینکه اگر ما به عقل مراجعه کنیم، این طرف را پاسخ روشنی به ما نخواهد داد و ما بعید می دانیم که از نظر عقل چنین حکمی در رابطۀ با استحقاق عقوبت مطرح باشد.

مقتضای حکم عقل در ترک واجب نفسی تهیّئی

به عبارت روشن تر: خواستیم بگوییم: کسی تصور نکند که اگر واجب نفسی تهیئی را تصویر کردیم و پذیرفتیم، این ملازم با استحقاق عقوبت بر مخالفت خواهد بود، نه! ممکن است واجب نفسی تهیّئی را تصویر بکنیم، امکانش را اثبات کنیم همان طوری که اثبات هم کردیم که از نظر مقام ثبوت هیچ مانعی ندارد، اما آیا ملازمه ای بین تحقق چنین واجب نفسی تهیّئی و بین مسألۀ استحقاق عقوبت هست یا نه ؟ به نظر ما ملازمه ای تحقق