سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 350

نفسی تهیّئی هم استحقاق عقوبت را قائل بشویم لکن دلیلی که این وجوب نفسی تهیّئی را ثابت بکند و مفادش عبارت از این وجوب نفسی تهیّئی باشد، کدام است ؟ آیا عقل حکم به این معنا می کند؟ یا شرع حکم به این معنا می کند؟

اگر شما بفرمایید که عقل حکم می کند، اینجا ما این وجوب نفسی تهیّئی را وجوب شرعی می دانیم و اگر عقل در این باره بخواهد حکمی داشته باشد، مثل مسألۀ ملازمه که در باب وجوب شرعی غیری مقدمه مطرح است، عقل باید یک عنوان کاشفیّتی در اینجا داشته باشد. در مسألۀ مقدمۀ واجب، همان طوری که مکرر بحث شده ولو اینکه، مسأله، مسألۀ عقلی است و روی وجود ملازمه و عدم ملازمه بحث می شود، لکن طرفین ملازمه، عبارت از دو وجوب شرعی است.

به عبارت دیگر: در باب مقدمۀ واجب بحث این است که اگر مولا یک ذی المقدمه ای را واجب کرد آیا از راه ملازمۀ عقلیّه می توانیم کشف بکنیم که خود مولا مقدمه را واجب قرار داده ؟ همان طوری که وجوب ذی المقدمه اضافۀ به مولا دارد آنهایی که قائل به وجوب مقدمه هستند، وجوب مقدمه را هم اضافه و انتساب به مولا می دهند، منتها کاشف از این وجوب، عقل است، کاشف از این وجوب شرعی، ملازمۀ عقلیّه است بنابر این که ما در آن باب، قائل به ملازمۀ عقلیّه بشویم. پس با اینکه اساس و محور، روی حکم عقل به ملازمه دور می زند، اما مسألۀ وجوب مقدمه، یک وجوب شرعی خواهد بود و آن وجوب شرعی، مورد بحث است که آیا تحقق دارد یا تحقق ندارد؟ و الا در بحث مقدمۀ واجب این معنا را مکرر ذکر کرده اند که لابدیّت عقلیّۀ مقدمه هیچ جای بحث نیست، یعنی آنهایی که وجوب مقدمه را قائل نیستند، آنهایی که ملازمۀ بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه را انکار می کنند، اگر از آنها بپرسیم که آیا عقلا ملزم هستیم به اتیان مقدمه یا نیستیم ؟ جواب می دهند بله، لابدیّت عقلیّه دربارۀ مقدمه، یک مسأله ای نیست که قابل انکار و قابل مخالفت باشد.

عدم دلالت عقل بر وجوب نفسی تهیّئی

در ما نحن فیه هم مسأله اینطور است. درست است که گفتیم: خود عقل، ما را الزام به تفحص می کند، خود عقل ما را ملزم می کند به اینکه برویم و احکام مولا را دنبال بکنیم و خود عقل می گوید: اگر تفحص نکنید، قاعدۀ قبح عقاب بلابیان جاری نمی شود. تمام این