سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 351

مسائل درست است. اما سؤال این است که آیا عقل راهی برای کشف از حکم وجوبی شرعی روی تفحص، آن هم به نحو واجب نفسی تهیّئی دارد یا نه ؟ اگر به خودش مراجعه کنیم، می گوید: بله«الفحص لازم» و ترک التفحص موجب استحقاق عقوبت است. اما اگر از آن سؤال بکنیم که ما حکم شما را به لزوم تفحص نمی خواهیم بلکه می خواهیم ببینیم شما از یک راهی می توانید کشف بکنید که شارع برای تفحص، یک وجوب نفسی تهیّئی قائل شده. اگر این سؤال را از عقل کردیم عقل جواب می دهد: من از کجا این مطلب را کشف بکنم ؟ روی چه مبنایی این مطلب را بدست بیاورم ؟ از چه طریقی بفهمم که شارع تفحص را به عنوان واجب نفسی تهیّئی برای مکلفین مطرح کرده است.

پس اینکه می گوییم: عقل در این باب نقشی ندارد، معنایش این نیست که عقل حکم به لزوم فحص نمی کند. آن لزوم فحصی که عقل حکم می کند، لزوم عقلی است و حکم عقلی است مثل همان لابدیّتی است که در باب مقدمات واجب از ناحیۀ عقل تحقق دارد.

اما بحث ما در حکم عقل نیست. بحث ما هم در اینجا هم در باب وجوب مقدمه، در این است که از راه عقل استکشاف حکم شرعی بکنیم، بدست بیاوریم که شارع روی مقدمه یک وجوب شرعی غیری قائل شده است و در ما نحن دیگر بالاتر، شارع یک وجوب نفسی تهیّئی روی تفحص و تعلّم، بار کرده است. آیا عقل از چه راهی می تواند این معنا را در ما نحن فیه پیدا بکند؟ مبنای استکشاف عقل نسبت به یک چنین وجوب شرعی نفسی تهیّئی، عبارت از چیست ؟

اگر به عقل مراجعه بکنیم عقل که به چنین وجوب شرعی نفسی تهیّئی حکم نمی کند و اگر بخواهیم از راه ادله نقلیّه و آیات و روایات مسأله را بدست بیاوریم، ببینیم آیا تفحص و تعلّم، وجوب نفسی تهیّئی دارد یا اینکه این طوری که واقع مطلب است آیات و روایات دو مفاد دارند و به عبارت دیگر: دو طائفه هستند که ما باید هردو طایفه را ذکر بکنیم و بعد ببینیم که آیا از ملاحظۀ مجموع طائفتین می شود این مدعای مرحوم مقدس اردبیلی و صاحب مدارک را اثبات کرد یا اینکه از راه آیات و روایات هم نمی شود این معنا را استفاده کرد؟

مقتضای مراجعه به آیات از نظر استفادۀ وجوب نفسی تهیّئی

به آیات و روایات که برخورد می کنیم از یک طایفه از آیات و روایات این معنا