سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 363

رجحان اتیان دارد، مثل نماز در منزل و نماز در مسجد است. نماز در منزل و نماز در مسجد به صورت واجب تخییری واجب است، منتهی نماز در مسجد افضل الفردین است و ارجح الفردین است. پس شارع هم باید اینجا همین کار را بکند، چرا نماز اولی را مأموربه قرار نداده ؟ چرا او را خارج از دایرۀ امر کرده است ؟ بگوید هم نماز اتمام و هم نماز قصر هردو مأموربه است، لکن نماز قصر به لحاظ اشتمال بر پنجاه درجه مصلحت اضافی، افضل الفردین واجب تخییری است، نه این که امر خودش را متوجه خصوص نماز قصری بکند. و اگر شما می گویید نه آن پنجاه درجه هم لزوم استیفاء دارد، اگر لزوم استیفاء دارد چرا دست مکلف را می بیندید؟ مکلفی که الان متوجه شده که نمازی که خوانده پنجاه درجه مصلحت آن ناقص بوده و خود پنجاه درجه هم لزوم استیفاء دارد، الان هم وقت باقی است، قدرت هم دارد بر این که نماز شکسته بخواند، پس چرا راه را جلوی او سد می کنید؟ بگذارید نماز قصری بخواند آن پنجاه درجه لازمه الاستیفاء را به دست بیاورد؟

از جانب ایشان می توانیم جواب بدهیم که ما آن پنجاه درجه را هم لازمه الاستیفاء می دانیم، لکن از تشبیه ما می بایست مستشکل پی به این حرف برده باشد. گفتیم کسی که نماز اتمام بخواند و صد درجه مصلحت را استیفاء بکند، دیگر به حسب واقع قدرت ندارد صد و پنجاه درجه مصلحت را استیفاء بکند، برای این که بین اینها تضاد است.

منتهی یک وقت تضاد محسوس است، مثل باب صلاه و ازاله که می دانیم اگر کسی ازاله کند، صلاه از او برنمی آید، اگر کسی نماز بخواند در حال نماز قدرت بر ازاله ندارد. اما اینجا غیرمحسوس است و ما از دلیل و فتوی مشهور این معنا را استفاده می کنیم. استفاده می کنیم که کسی می تواند صد و پنجاه درجه مصلحت را استیفاء کرده باشد، که آن صد درجه را در ضمن صلاه اتمام استیفاء نکرده باشد، و الا اگر استیفاء کرد، هما متضادان، و جمع بین متضادین هم امکان ناپذیر است.

پس ما هم ملتزم می شویم به این که پنجاه درجه تفاوت لزوم استیفاء دارد، و هم ملتزم می شویم به این که بقای وقت هست، مکلف هم از صورت جهل خارج شده، به حسب صورت هم قدرت دارد بر این که نماز قصر را انجام بدهد، لکن مسأله قدرت بر صورت نماز قصر نیست، مسأله قدرت بر نماز مشتمل بر صد و پنجاه درجه مصلحت است، و ما این را از روایات و فتوا استفاده کردیم که چنین قدرتی وجود ندارد. دنبالۀ حرف آخوند