سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 366

شما می گویید: نماز اتمام، صد درجه مصلحت دارد و نماز قصر، صد و پنجاه درجه مصلحت دارد و با خواندن نماز اتمام، دیگر مکلف، تمکنّی از استیفاء صد و پنجاه درجه پیدا نمی کند. به عبارت دیگر: اگر صد درجه مصلحت را در ضمن نماز اتمام استیفا کرد، دیگر قدرت ندارد که صد و پنجاه درجه را در ضمن نماز قصر استیفا بکند ولو وقت باقی باشد و جهلش هم برطرف بشود و به علم تبدّل پیدا بکند، دیگر گذشت، کأن زمینه تمام شد و روی این جهت است که شما استحقاق عقوبت را بر این ثابت می کنید و می گویید: علاوه بر اینکه نمازش صحیح است، استحقاق عقوبت هم دارد. این استحقاق، روی همین ملاک است. پس نتیجه اینطور شد که نماز اتمام باعث شد تمکّن از استیفای صد و پنجاه درجه مصلحت از بین برود. اگر نماز اتمام را نخوانده بود ولو اینکه چند ساعت هم در وقت، جاهل بود، بعد از آنکه رفع جهلش می شد، نماز را شکسته می خواند و صد و پنجاه درجه مصلحت را استیفا می کرد. پس چه چیز سبب شد که این صد و پنجاه درجه مصلحت از جیب مکلف رفت و دیگر قدرت بر استیفای آن ندارد؟ نماز اتمام سبب شده بود.

ما اینطور می گوییم: «صلاه الاتمام سبب لتفویت» صد و پنجاه درجه مصلحت.

تفویت صد و پنجاه درجه مصلحت حتما حرام است به دلیل اینکه این مکلف استحقاق عقوبت دارد. پس صلاه اتمام، مقدمۀ سببیه شد برای تفویت صد و پنجاه درجه مصلحت که صد و پنجاه درجه مصلحت تفویتش حرام است. پس صلاه الاتمام مقدمۀ حرام شد و این سببیّت برای حرمت پیدا کرد، سببیّتش هم به معنای علیّت تامه است. نتیجه این می شود که صلاه الاتمام هم حرام می شود، صلاه الاتمام که حرام شد، اگر حرمت متعلق به عبادت شد، فساد عبادت را اقتضا می کند، در نتیجه نماز اتمام باطل است. چرا شما گفتید: صحیح است ؟ نماز اتمام، متعلق تحریم است و حرمت متعلق به عبادت، فساد عبادت را اقتضا می کند، پس چرا شما حکم کردید به صحت صلاه اتمام ؟ این یک«ان قلت» ی است که ایشان بر خودش وارد می کند.

عدم مقدّمیّت متضادین نسبت به یکدیگر

بعد از این«ان قلت» جوابی می دهند که مربوط به بحث امر به شیء مقتضی نهی از ضد است. می فرماید: ما در بحث ضد این مسأله را تمام کردیم که اگر دوتا ضد داشته