سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 376

بگوییم: بین این دو عمل تضاد هست یا نه. ما نمی توانیم فقط وقت را نگاه کنیم و دوتا عمل را، بگوییم: از اول وقت تا غروب شش ساعت وقت است، نماز اتمام ده دقیقه وقت لازم دارد و نماز قصر پنج دقیقه و می شود هردو در این وقت واقع بشود«فأین التضاد بین الصلاتین ؟» این حساب را نمی توانیم بکنیم. ما ابتداء این احتمال را می دهیم.

شما بگویید: مجرد احتمال است. می گوییم: نه، دلیل این معنا را تأیید می کند. اگر یک مطلب غیرمعقولی بود، دلیل نمی تواند یک مطلب غیرمعقول را تأیید بکند. روایت تعبّدی نمی تواند یک مطلب محالی را تأیید بکند اما همین مقدار که امکانش از نظر شما ثابت شد، دلیل بر وقوعش روایت است. روایت می گوید: کسی که نماز اتمام را اول وقت خواند دیگر همه چیز از دستش رفت، نمازش هم درست است، چوب و کتک هم در کار است. این را روایت می گوید، و ما با توجۀ به روایت است که بین این دوتا، مسألۀ تضاد را پیاده می کنیم.

پس نباید اینطوری حسابرسی بکنیم که بین ازاله و صلاه، یک تضاد محسوسی وجود دارد اما بین صلاه اتمام و صلاه قصر، آن هم با توجه به اینکه هیچ کدام فوری نیست و با توجه به اینکه وقت کاملا وسیع است، چه تضادی بین اینها تحقّق دارد؟ جوابش امکان تضاد و تأیید روایت نسبت به تحقّق این تضاد است. اگر روایت این تضاد را تأیید کرد دیگر چه فرقی است بین ما نحن فیه و بین مسألۀ ازاله و صلاه ؟ اگر کسی در آنجا ترتّب را صحیح دانست و گفت: ترتّب امکان دارد، لازمه اش این است که در اینجا هم قائل به صحّت ترتّب و امکان ترتّب بشود و هیچ فرقی بین اینجا و آنجا وجود ندارد.

فرق بین ما نحن فیه با مسأله صلاه و ازاله

اما اشکال دوم محقق نایینی این است که می فرماید: در آنجا امر به اهم به صورت یک واجب مطلق است می گوید: «یجب علیک ازاله النجاسه عن المسجد فورا» بعد که سراغ امر به مهم می آید، مسأله را به صورت یک واجب مشروط پیاده می کند. شرط عبارت از عصیان امر به ازاله است منتها من اشاره کردم که مرحوم آخوند هم دارند که یک وقت عصیان بوجوده الخارجی شرطیت پیدا می کند، اینجا باید شرط را به صورت شرط متأخر قرار بدهیم و ممکن است به جای عصیان، بنای بر عصیان را شرط قرار بدهیم، تصمیم بر عصیان را شرط قرار بدهیم، قصد العصیان را شرط قرار بدهیم و اگر قصد العصیان را