سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 385

تحقّق پیدا بکند، نه از باب اینکه بین اینها تضادّ در کار است، بین جامع و خصوصیت که تضادّ تحقّق ندارد، بین جامع و فرد و یا مثلا نوع و صنف نمی شود تضادّی تحقّق داشته باشد بلکه به این مقدار که اصلا دیگر زمینه برای او باقی نمی ماند.

مرحوم آخوند در بعضی از موارد در کفایه نظیر آن را مثال زده اند. یک مثال عرفی دارد. گاهی انسان خیلی تشنه است، گرفتار یک عطش شدیدی است اینجا هم دلش می خواهد آب بخورد و هم اینکه یک آب سرد و گوارا و کاملی بنوشد، حالا اگر یک آبی در اختیار انسان قرار گرفت، لکن نه سردی دارد نه گوارا است، این آب را انسان بواسطه اینکه شدیدا گرفتار عطش است می خورد و تا حدی هم رفع عطش انسان می شود اما خوردن این آب، دیگر زمینه را برای خوردن آب گوارای سرد از بین می برد. اگر یک آب بسیار خوبی هم برای انسان بیاورند دیگر انسان میل ندارد آن آب دوم را استفاده بکند.

پس مسأله، مسألۀ تضادّ نیست، مسألۀ این است که زمینه از بین می رود و زمینه منتفی می شود. کسی که صد درجه مصلحت لازمه الاستیفاء صلاتی را به عنوان جامع درک کرد دیگر زمینه برای آن مصلحت دومی که در ضمن صلاه متقید به قید قصریت است برای او باقی نمی ماند.

فرق کلام محقق اراکی و محقق خراسانی در مورد تصحیح عمل جاهل مقصّر

پس بیان ایشان نزدیک به بیان مرحوم محقق خراسانی در کفایه است لکن بین آنها فرق هست. مرحوم محقق خراسانی می گفت: این نمازی که جاهل مقصّر خوانده است که نماز اتمام است با وصف کونه اتماما، صد درجه مصلحت لازمه الاستیفا دارد. اولین فرق بین کلام محقق اراکی و بین کلام محقق خراسانی در این جهت است که می خواهیم ببینیم این صد درجه مصلحت لازمه الاستیفاء متقوم به چیست ؟ یعنی این صد درجه مصلحه لازمه الاستیفاء در چه چیزی وجود دارد؟ برحسب بیان محقق اراکی، این صد درجه مصلحت، متقوم به طبیعت صلاه است، متقوم به عنوان صلاه است، دیگر هیچ خصوصیتی در آن نقش ندارد. خصوصیت اتمامیت در این نقش ندارد. این عمل«بما انّها صلاه و بما انها مصداق لطبیعی الصلاه یشتمل علی» صد درجه مصلحت اما بیان مرحوم محقق خراسانی این نبود، ایشان می گفت: همان صلاتی که جاهل خوانده است که عبارت از صلاه الاتمام است، خود این صلاه الاتمام صد درجه مصلحت لازمه