سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 388

داشته باشند، محال است. اینجا یک سؤالی پیش می آید و آن اینکه آیا محال بودن اجتماع سواد و بیاض در صورتی است که این سواد و بیاض بخواهد از ناحیۀ یک شخص تحقّق پیدا بکند یا اگر از ناحیۀ دو شخص هم بخواهد تحقّق پیدا بکند باز هم محال است ؟ وقتی که شما می گویید: اجتماع بیاض و سواد در جسم در آن واحد محال است، اگر از شما سؤال کردیم که آیا مقصود چیست، یعنی یک انسان بخواهد جسم را در آن واحد هم معروض بیاض قرار بدهد و هم معروض سواد یا اینکه اگر دوتا انسان مثل اینکه دو نفر با هم مسابقه گذاشتند یکی می خواهد این جسم را متلون به لون بیاض بکند، دیگری می خواهد این جسم را متلون به لون سواد بکند، آیا در اینجایی که دو نفر رقابت این سبکی دارند، می شود اجتماع سواد و بیاض در آن واحد تحقّق پیدا بکند یا نه ؟ جواب، منفی است.

معنای تضاد

معنای تضاد این است که خود جسم، آبی از این است که معروض متضادین قرار بگیرد، دیگر کاری به این جهت ندارد که این معروضیت از ناحیۀ شخص واحد باشد یا از ناحیۀ اشخاص متعدّد باشد. «لا یعقل ان یکون الجسم معروضا للبیاض و السواد فی آن واحد من ایّ طریق کان» فرقی در تضاد نمی کند. این معنای تضاد است. وجوب و حرمت هم نمی شود عارض یک طبیعت بشود. اگر مسألۀ تضاد است باید حتی در آنجایی که وجوب من ناحیه شخص و حرمت، من ناحیه شخص آخر باشد باز هم امکان نداشته باشد برای اینکه تضاد این است. حالا اگر یک پدر و مادری در رابطۀ با فرزند، یکی گفت: حتما باید بروی جبهه، دیگری گفت: حتما نباید به جبهه بروی. اینجا چطور وجوب و حرمت عارض یک ماهیت شده است ؟ بگوییم: یکی واقعیت ندارد، یکی وجوب نیست، یکی حرمت نیست. موضوع، دوتاست، متعلّق دوتاست. چه طوری ما اینجا تصور بکنیم ؟ یک موضوع، من ناحیه الوالد متعلّق امر قرار گرفته است و من ناحیه الوالده متعلّق نهی قرار گرفته است. اگر بین امر و نهی تضادی تحقّق داشت، چطور یک موضوع در اینجا متعلّق امر و نهی قرار گرفت درحالی که در مسألۀ جسم به هیچ طریقی شما نمی توانستید جسم را در آن واحد، هم معروض بیاض قرار بدهید و هم معروض سواد قرار بدهید ولو دو نفر با هم رقابت کنند، مبارزه کنند، سر و کله یکدیگر را بشکنند،