سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 394

می گویند: اصلا ما قبول نداریم در شبهات موضوعیه برائت عقلیه جاری بشود دیگر نباید آنها بحث بکنند که آیا قبل الفحص یا بعد الفحص، آنها بعد الفحصش هم می گویند:

برائت عقلیه جریان ندارد.

بررسی شرطییت فحص برای جریان برائت عقلیه در شبهات موضوعیه

حالا روی این مبنا، ما می خواهیم قاعدۀ قبح عقاب بلابیان را اینجا پیاده بکنیم. یک مایعی بین خمریّت و خلیّت مردد است و ما معتقدیم که این قاعده اینجا پیاده می شود لکن تردیدمان از این نظر است که آیا پیاده شدن این قاعده، در صورتی است که ما فحص کرده باشیم، از زید و عمرو و مطلعین پرسیده باشیم که آیا این مایع، خمر است یا این مایع خل است و نتوانستیم راه به واقعیت، پیدا بکنیم، آنها هم مثل ما مردد بودند یا اصلا متخصصی وجود نداشت که ما به آن متخصص مراجعه بکنیم. در اینجا که فحص کرده باشیم بلااشکال این قاعده جریان دارد. اما اگر فحص نکردیم و فرض کنید با یک مختصر سؤال و تحقیق و تتبّع می توانیم مسأله را به دست بیاوریم آیا در اینجا قاعدۀ قبح عقاب بلابیان قبل الفحص جریان پیدا می کند یا جریان پیدا نمی کند؟

اینجا سیدنا الاستاذ الاعظم الامام که تنها همین گوشۀ مسأله را متعرض شده اند می فرمایند: به نظر من، برائت در اینجا جریان پیدا نمی کند و به این مطلب عقلایی استشهاد می فرمایند که اگر مولا دستور اکید صادر کرد نسبت به عبد خودش و گفت: «ایها العبد! اذا جاءک ضیفی فاکرمه» وقتی که مهمان من آمد حتما او را پذیرایی کن، حتما او را مورد اکرام قرار بده. حالا یک کسی نزدیک ظهر آمده در منزل را کوبیده، این عبد هم رفته در را باز کرده، لکن نمی داند که این مهمان مولاست یا غیرمهمان مولاست و راه هم برای تحقیق و استکشاف دارد، می تواند مثلا با مراجعه به خود مولا یا به غیر مولا بدست بیاورد که فلان شخص، با فلان نام و نشان و مشخصات مهمان شماست یا کس دیگری است مهمان شماست، لکن بگوید: ما چه داعی داریم برویم فحص بکنیم ؟ چه داعی داریم برویم از مولا بپرسیم ؟ همان قاعدۀ قبح عقاب بلابیان را اینجا جاری می کنیم و حکم می کنیم که این فرد مشکوک الضیفیه لا یجب اکرامه. مولا گفته: «اذا جاءک ضیفی یجب علیک اکرامه» من که نمی دانم این ضیف مولا هست یا ضیف مولا نیست. در چنین موردی اگر بعد معلوم شد که این ضیف مولا بوده و عبد هم احتمال می داده و راه برای