سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 395

سؤال و فحص هم برای او مفتوح و باز بوده، آیا از نظر عقلا، یک مجوّز برای این عدم الاکرام او وجود دارد، و آیا عقلا برای این عبد تارک للاکرام معذوریتی می بینند یا اینکه مولا می گوید: مگر من نگفتم: ضیف مرا اکرام بکن ؟ مگر تو احتمال نمی دادی که این ضیف من است ؟ مگر راه سؤال برای تو باز نبود؟ چرا نیامدی بپرسی که فلان کس با فلان مشخصات آیا مهمان تو هست یا مهمان تو نیست ؟

لذا نظر ایشان که فقط همین گوشۀ بحث را عنوان کرده اند این است که در برائت عقلیه، بین شبهات حکمیه و شبهات موضوعیه، هیچ فرقی نیست. همان طوری که در شبهات حکمیه باید فحص بشود اگر شک کند در اینکه شرب توتون حلال است یا حرام است باید مظانّ وجود دلیل بر حرمت را مراجعه بکند و اگر مراجعه نکند«لا یجری قاعده قبح العقاب بلا بیان» اینجا هم همین طور است اگر شک دارد که این مایع خمر است یا خل است و می تواند با یکی دو سؤال، مطلب را روشن بکند لکن بگوید: ما چه داعی داریم فحص بکنیم ؟ چه داعی داریم که برویم سؤال بکنیم ولو از صاحبش ؟ قاعدۀ قبح عقاب بلابیان را در اینجا جاری می کنیم و اگر بحسب واقع هم حرام شد، بر مولا قبیح است که ما را در مقابل ارتکاب چنین حرامی عقوبت بکند.

این نظر، نظر سیدنا الاستاذ الاعظم الامام است و ظاهرا هم اگر ما بحث را در برائت عقلیه متمرکز بکنیم، مسأله همین است که ایشان می فرمایند گرچه در کلام ایشان بین برائت عقلی و شرعی اصلا تفکیک مطرح نیست و مسائل دیگرش هم مطرح نیست فقط همین یک گوشه را اشاره کرده اند لکن این بیان، با توجۀ به برائت عقلیه فقط ، یک بیان درستی است و ظاهر این است که در همان مثالی که ایشان بیان کردند ما نمی توانیم به صرف اینکه قاعدۀ قبح عقاب بلابیان در موضوعات هم جاری می شود بگوییم: قبل از فحصش هم با بعد از فحص فرق نمی کند. فرق است بین عبدی که برود تحقیق کند و نتیجۀ تحقیق این بشود که این آدمی که در خانه مولا آمده«لیس بضیف المولی» این «لیس» نه اینکه یقین کند و الاّ از شبهه بیرون می رود یعنی هرچه این در و آن در زد که به دست بیاورد که«هذا ضیف المولی» دستش به جایی نرسید و بین آن عبدی که احتمال می دهد«هذا ضیف المولی» و راه تحقیق هم برایش باز است و احتمال می دهد که نتیجۀ تحقیق، به روشن شدن«انه ضیف المولی» منتهی بشود، اینجا در مقابل مخالفت دستور مولا، ما نمی توانیم عذری برای این عبد ثابت بکنیم. این در برائت عقلیه.