سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 398

اما در شبهات موضوعیۀ وجوبیه فرض کنید مولا می گوید: «ان جاءک زید فأکرمه» عبد نمی داند که اصلا زید آمده یا نه، نمی داند که مجیء زید تحقّق پیدا کرده یا نه، آیا در اینجا که شک می کند در وجوب اکرام به لحاظ اینکه نمی داند مجیء زید تحقّق پیدا کرد یا نه، فحص کردن واجب است ؟ و یا اگر بخواهیم این معنا را در مثالهای شرعی پیاده بکنیم مثل اینکه کسی شک دارد که آیا مستطیع هست یا نه ؟ شک در استطاعت و در دنبالش شک در وجوب حج، شبهۀ موضوعیۀ وجوبیه است. کسی شک دارد که آیا زکات بر او واجب است یا واجب نیست، به لحاظ اینکه نمی داند که آیا غلاّتش به مقدار نصاب رسیده است یا نه. آیا این آدمی که شک دارد که مستطیع است یا نه، فوری نسبت به دلیل وجوب حج، اجرای برائت بکند تا یک روزی که اینقدر ثروتش بالا برود و اینقدر پولدار بشود که خودبخود یقین به استطاعت برایش پیدا بشود اما آن سالهایی که هنوز خیلی استفاده نکرده و احتمال می دهد که به اندازه ای استفاده کرده باشد که عنوان استطاعت برای او پیدا شده باشد و اگر مراجعه به دفاتر و محاسباتش بکند، مسأله برایش روشن می شود که آیا مستطیع هست که حج برایش واجب باشد یا استطاعت ندارد، اینجا لازم نیست فحص بکند؟

تفصیل محقق نائینی(ره) در شبهات موضوعیه وجوبیه

اینجا مرحوم محقق نایینی(اعلی الله مقامه الشریف) یک تفصیلی داده اند می فرمایند:

این موضوعی که به دنبالش تکلیف ثابت شده، یک وقت یک موضوعی است که اصلا به حسب غالب بلکه به حسب دائم، ملازم با فحص است و اگر انسان فحص نکند، نمی فهمد که این موضوع، تحقّق پیدا کرده یا نه مثل استطاعت در اولین مراتبش. اگر انسان بخواهد بفهمد که استطاعت تحقّق پیدا کرده یا نه، جبرئیل که در خواب به انسان نمی گوید: تو مستطیعی، این باید برود دفاتر را بررسی بکند، فحص بکند ببیند که آیا آخر سال عوایدش به اندازه ای رسیده که یک پول حج اضافی داشته باشد یا ندارد.

ایشان می گوید: اگر موضوع از این سنخ موضوعات است بعید نیست بگوییم که یک ملازمۀ عرفیه بین آن دلیلی که وجوب حج را مشروطا بالاستطاعه جعل کرده و بین وجوب فحص، در کار است یعنی خود عرف از آیۀ شریفه که می گوید: «لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً» می فهمد که برو فحص بکن، برو ببین مستطع هستی یا