سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 40

مفتوح است حتی اینجا هم ممکن است ما قائل بشویم به اینکه حدیث«لا تعاد» جاهل مقصّر را هم می گیرد، اما آدم عالم عامد متوجۀ بدون هیچ گونه تردید، اگر فاتحه الکتاب را با توجه و علم در نمازش ترک کرد، حق ندارد سؤال بکند که آیا من نمازم را اعاده بکنم یا اعاده نکنم ؟ کلمۀ اعاده نفیا و اثباتا در مورد چنین افرادی عرفا صدق نمی کند لذا حدیث«لا تعاد» از نظر مقام دلالت، عامد عالم را شامل نمی شود.

بررسی شمول حدیث«لا تعاد» نسبت به جاهل و ناسی

جهت دوم این است که حالا که حدیث«لا تعاد»، عامد عالم را شامل نشد، ما عناوین دیگری داریم، آیا همۀ این عناوین را شامل می شود؟ ما جاهل داریم، ناسی داریم، در جاهل هم، جهل مرکب داریم، جهل بسیط داریم، جهل و نسیان گاهی هردو متعلق به حکم هستند و گاهی متعلق به موضوع هستند، یک وقت حکم را فراموش کرده، اصلا یادش رفته که فاتحه الکتاب جزئیت برای نماز دارد، رساله را قبلا خوانده، دانسته که فاتحه الکتاب جزئیت دارد لکن بعد فراموش کرده، این ناسی حکم است. گاهی نسیان به موضوع متعلق می شود، یادش می رود که فاتحه الکتاب بخواند، در آنجایی که جای خواندن فاتحه الکتاب است، مثل اینکه تکبیر را گفت، بعد حواسش پرت شد خیال کرد که فاتحه الکتاب را خوانده برای رکوع خم شد و در حال رکوع مثلا فهمید که فاتحه الکتاب را فراموش کرده، اینجا نسیان، نسیان موضوع است.

در باب جهل هم همین طور است، جهل به حکم داریم، جهل به موضوع داریم، هر کدام از این دو تا، گاهی جهل مرکب است که معنای جهل مرکب، اعتقاد به خلاف است، معتقد شده به اینکه واقعا طهارت لباس در نماز(از باب مثال) اصلا شرطیت ندارد. یک وقت هم جهل به موضوع دارد، معتقد شده که لباسش طاهر است درحالی که به حسب واقع، لباس طاهر نبوده. در جهل بسیط ، معنایش اعتقاد به خلاف نیست، جهل بسیط معنایش شک و تردید است یعنی همین طور ایستاده فکر می کند، متردد در مسأله است، شاک در مسأله است، نه اینکه اعتقاد به خلاف داشته باشد، شک می کند که آیا طهارت لباس برای نماز شرطیت دارد یا شرطیت ندارد؟ و اما در جهل به موضوع، شک می کند که آیا لباسش اتصاف به طهارت دارد یا اتصاف به طهارت ندارد.

از طرف دیگر، جهل هم گاهی جهل عن قصور است که شما از آن تعبیر به جاهل