سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 432

شریکی نصف خانه را بدون اطلاع شریک اول فروخت، شریک اول ممکن است معامله را به هم بزند، اما معنای به هم خوردن معامله این است که نصف دوباره برگردد به ملک بایع و ثمن هم برگردد به ملک مشتری، یعنی شارع بگوید: تو حالا که بدون اطلاع این شریک، فروختی، من این بیع را لازم نمی دانم، من این بیع را جایز الفسخ می دانم و کلید فسخش را هم به دست این شریک دادم، یعنی این شریک می تواند معامله را فسخ کند، اما اگر فسخ کرد نصف برمی گردد به ملک بایع و مالک خودش، ثمن هم برمی گردد به ملک مشتری و در نتیجه«کأن لم یقع هناک بیع و لم یتحقق معامله اصلا». اما این اسمش شفعه نیست. شفعه معنایش این نیست که شریک اول معامله را فسخ کند و کلید فسخ معامله به دست این باشد، به این مقدار که کاری کند روی این معامله خط بطلان بکشد، بلکه معنای حق الشفعه این است که شریک اول به واسطۀ اعمال حق شفعه، خودش را جانشین مشتری قرار دهد، یعنی که معامله ای که طرفش مشتری بوده، معامله ای که لازمه اش این بوده که نصف خانه به مشتری منتقل شود، کاری کند که نصف به خودش منتقل شود، یعنی پول مشتری را بدهد و در نتیجه به واسطه اعمال حق شفعه، نصف دیگر خانه را هم ضمیمۀ نصف ملکی خودش قرار بدهد و در نتیجه مالک تمام خانه شود. این است معنای حق الشفعه و الا صرف اینکه بتواند معاملۀ اول را به هم بزند ولو اینکه نتیجۀ به هم زدن این باشد که ثمن و مثمن به جای اولیه خودشان برگردد بدون اینکه ارتباط به این شریک پیدا کند، «هذا لیس بحق الشفعه».

مقتضای علیّت«لا ضرر و لا ضرار» در مسأله حق شفعه

حالا می خواهیم ببینیم«لا ضرر و لا ضرار» که به عنوان علیت در این حدیث شفعه مطرح است چه اقتضایی دارد؟ کجای«لا ضرر و لا ضرار» اقتضا می کند که شریک حق الشفعۀ به مرحله ثانیه داشته باشد؟ یعنی«لا ضرر و لا ضرار» اقتضا کند که این شریک بتواند خودش را جانشین مشتری کند و در نتیجه تمام خانه را مالک شود؟ کجای«لا ضرر و لا ضرار» چنین اقتضایی دارد؟ «لا ضرر و لا ضرار» فوقش مرحله اولی را می گوید.

«لا ضرر و لا ضرار» می گوید: شریک چون در مقابل این معامله که اطلاع از آن ندارد، واقع شده، اگر بخواهیم ضرری به این شریک توجه پیدا نکند، به این شریک بگوییم که تو این معامله را فسخ کن، یعنی معامله را کأن لم یکن قرار بده، مثل اینکه اصلا معامله ای تحقق