سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 444

هم نیست. ما نمی توانیم حجیتی برای این روایت قائل شویم. پس کلمه«علی مؤمن» کنار برود.

البته ابن اثیر در کتاب نهایه لغتش و همین طور بعضی دیگر از اهل تسنن، کلمه«فی الاسلام» را نقل کرده اند. در روایات ما، در مرسلۀ صدوق که ما آن را حجت دانستیم و گفتیم: از نوع مرسلات معتبره است، عبارت این بود: «قال الصدوق: و قال النبی صلی الله علیه و آله: الاسلام یزید و لا ینقص»، بعد فرمود: «قال الصدوق: و قال النبی: لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام»، اینجا روایت ولو اینکه مرسله است، لکن چون معتبره است، شما بگویید: کلمه«فی الاسلام» در این روایت وجود دارد.

مقتضای وقوع کلمۀ«فالاسلام» در دنبال حدیث لا ضرر

لکن چیزی اینجاست که مطلب را متزلزل می کند و آن این است که دنبال«لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» صدوق یا خود پیغمبر اکرم(چون دو احتمال داشت) این عبارت را دارد«فالاسلام یزید المسلم خیرا»، یعنی در حقیقت دو کلمه پشت سر هم واقع شده:

یکی«فی الاسلام» و یکی«فالاسلام یزید المسلم خیرا» لذا انسان اینجا احتمال می دهد که اصلا این کلمه«فی الاسلام» نبوده و آن«فالاسلام» که به صورت تفریع و نتیجه گیری به دنبال ذکر شده، اشتباه بوجود آورده. آن«فالاسلام» موجب این شده که خیال کرده اند که دنبال«لا ضرر و لا ضرار»، «فی الاسلام» وجود دارد. پس دنبال بودن«فی الاسلام» و «فالاسلام» این احتمال را بوجود می آورد و این هم احتمال عقلایی است، احتمالی نیست که بتوانیم آن را نادیده بگیریم، بگوییم: مثلا اصل این بوده، «لا ضرر و لا ضرار» آنوقت می خواسته بگوید: «فالاسلام» یک دفعه در ذهن آمده که این«فی الاسلام» است و چسبیدۀ به«لا ضرر» است، درحالی که واقعش این بوده که می خواسته اند به صورت تفریع یک عنوان«فالاسلام یزید المسلم خیرا و لا یوجب فیه شرا» را ذکر کنند.

بالاخره اگر این احتمال از نظر کسی عقلایی آمد و دنبال بودن این دو جار و مجرور یعنی«فی الاسلام» و فاء تفریعیۀ«فالاسلام» چنین احتمال عقلایی برای کسی به وجود آورد، نتیجه این می شود که ما دلیلی بر عنوان«فی الاسلام» در دنبال«لا ضرر و لا ضرار» نداریم. اما اگر کسی گفت: این یک احتمال غیرظاهر است، مجبوریم به ظاهر روایت عمل کنیم و این احتمالات را کنار بگذاریم. تنها در این روایت مرسله معتبرۀ صدوق،