سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 449

طرف باشد. بعد می فرماید که«و اضرّ به یتعدی بنفسه ثلاثیا و الباء رباعیا» این برخلاف متعارف است. متعارف این است که وقتی که فعل لازم به باب افعال رفت متعدّی می شود، اما این عکس است، تا وقتی که ثلاثی است می گویید: «ضرّه یضرّه مثل قتله یقتله» که خودش متعدّی به مفعول است و عنوان متعدی دارد، اما اگر به باب افعال رفت و ضرّ را اضرّ کردید، اینجا دیگر اگر بگویید: «اضرّ الرجل» غلط است، بلکه باید بگویید:

«اضرّ بالرجل» اینجا باید باء بیاورید تا جنبۀ تعدیۀ آن درست شود، درحالی که در ثلاثی مجردش خودش معنای متعددی داشت بدون آنکه نیاز به چیزی داشته باشد.

پس چون اول گفت: «ضرّه یضرّه» و بعد هم می گوید: «و اضرّ به»، آنوقت این دو را که روی هم بریزیم نتیجه این می شود که«یتعدّی بنفسه ثلاثیا و الباء رباعیا» وقتی که به باب افعال رفت نیاز به باء پیدا می کند، می گوید: «اضرّ بالرجل، یضرّ بالرجل» اما همین یضرّ را یضرّ بخوانیم به عنوان ثلاثی، «یضرّ الرجل» می گوید بدون اینکه نیازی به باء داشته باشد.

بعد می فرماید: «و الاسم الضرر و قد یطلق علی نقص فی الاعیان» بر نقصهای جسمی و بدنی هم عنوان ضرر اطلاق می شود. وقتی که شما این ذیل را توجه بفرمایید، «و ضارّه یضارّه مضارّه و ضرارا یعنی ضرّه»، این دیگر دلالت بر این دارد که ضرار با ضرر هیچ فرقی ندارد، ضارّه یضارّه مضارّه و ضرارا یعنی ضرّه، همان معنای ثلاثی مجرد است.

معنای ضرر و ضرار از نظر ابن اثیر

آخرین کتاب نهایۀ ابن اثیر است، که در حدیث مثل مجمع البحرین ما می ماند و اتفاقا کتاب نفیسی هم هست منتها مجمع البحرین لغات احادیث شیعه را معنا می کند، و این، تمام لغات احادیث نبویّۀ مرویّۀ از طرق اهل سنت را بیان می کند و اخیرا هم در پنج جلد چاپ شده است. ایشان می گوید: «فی الحدیث، لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» بعد معنا می کند: «الضرر ضدّ النفع ضرّه یضرّه ضرّا و ضرارا و اضرّ به، یضرّه اضرارا» اینها را حالا همین طور می گوید و بعد تفکیک می کند، می گوید این لغات هست، اما معنای لا ضرر و لا ضرار چیست ؟ می گوید: «فمعنی قوله لا ضرر»، اولا ایشان«لا» را ناهیه فرض کرده است، «لا» یی که دلالت بر نهی می کند، که بعدا می گوییم که اکثر فقهای ما لا را«لا» ی نافیه گرفته اند و روی نفی جنس تکیه کرده اند، اما ایشان«لا» را ناهیه گرفته است و می گوید: معنای قوله لا ضرر این است: «لا یضرّ الرجل أخا» هیچ کسی حق ندارد به برادر