سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 450

خودش ضرر بزند«فینقصه شیئا من حقّه» این معنای لا ضرر است. لا ضرار چطور؟ می گوید: «و الضرار فعال من الضرّ» یعنی باب مفاعله«ای لا یجازیه علی اضراره» معنای ضرار این است که اگر کسی به کسی ضرری متوجه کرد آن دیگری به عنوان جزای ضرر، لا ضرار او را نهی می کند و دلالت بر نهی دارد«ای لا یجازیه علی اضراره» چطوری جزای ضررش را بدهد که شما می گویید: نهی شده است ؟ «بادخال الضرر علیه» بعد تصریح می کند و می گوید: «و الضرر فعل الواحد و الضّرار فعل الاثنین» مغایرت را در جنبۀ مفاعله قرار داده است«و الضرر ابتداء الفعل و الضّرار الجزاء علیه». ضرر، آن ضرر ابتدائی است، و ضرار مجازات بر ضرر است.

بعد خود ایشان می گوید: «و قیل» ابن اثیر در نهایه می گوید: بعضی ها گفته اند که «الضرر ما تضرّ به صاحبک و تنتفع أنت به» ضرر این است که انسان به غیر، یک ضرری برساند و در مقابل، یک چیزی هم در جیب خود انسان برود، اما«و الضّرار ان تضرّه بغیر ان تنتفع» ضرار فقط یک ضرر زدن است بدون اینکه چیزی در جیب انسان برود. این را از«قیل» نقل می کند. بعد هم می گوید: «و قیل: هما بمعنی» بعضی ها گفته اند: ضرر و ضرار هردو یک معنا دارند«و التکرار للتأکید» این«لا ضرر و لا ضرار» فقط جنبۀ تأکیدی و تأییدی دارد.

پس دیدید که از اینها مختلف استفاده می شد، از بعضی ها استفاده می شد که ضرر و ضرار یک معنا دارد، از بعضی ها استفاده می شد که مغایرت دارند و مغایرتشان هم مغایرت معنوی و ماهوی است، از بعضی هم استفاده می شد که مغایرتشان، مغایرت باب مفاعله و باب ثلاثی مجرد است. در حقیقت همان هیئت، بین اینها ایجاد اختلاف کرده است بدون این که اصلا در ماده مغایرتی داشته باشند.

بررسی معنای ضرار در استعمالات قرآن

لکن بعد از آنکه در قرآن شریف در موارد متعددی، یا کلمۀ ضرار یا عنوان مفاعلۀ همین باب ضرر، مثل مثلا مضارّ، یا مثل«و لا تضارّ والده بولدها» که اینها همه جنبۀ مفاعله ای دارند و ضرار هم مصدر همین باب مفاعله است، مثل قتال که مصدر باب مقاتله است اینها را وقتی که ملاحظه می کنیم همان احتمالی که در کلام قاموس دادیم را از موارد استعمال در قرآن، استفاده می کنیم که اختلاف ضرر و ضرار، جنبۀ مفاعله ای