سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 459

صحیح نخواهد بود. پس چه بگوییم ؟

معنای لا در جملۀ«لا ضرر و لا ضرار»

بزرگان ما تقریبا متوافق بر این معنا هستند که«لاء» را لاء ناهیه و نفی را هم نفی جنس می دانند مثل«لا رجل فی الدار». «لا رجل» با«لا ضرر» هیچ فرق ندارند. مرحوم شیخ انصاری(اعلی الله مقامه الشریف) در کتاب رسایل وقتی که می خواهد«لا ضرر» را معنا کند می فرماید: اگر بخواهیم معنای حقیقی لا ضرر را در نظر بگیریم و بگوییم: هیچ ضرری در اسلام تحقق ندارد، این خلاف واقع است زیرا می بینیم این همه احکام ضرریّه وجود دارد، این همه ضرر به حسب واقع تحقق دارد لذا نمی توانیم لا ضرر را مثل«لا رجل فی الدار» معنا کنیم که یک معنای حقیقی دارد و معنای حقیقی اش این است که اگر به حسب واقع مصداقی از رجل در دار تحقق نداشته باشد، عنوان«لا رجل فی الدار بمعناه الحقیقی» صادق است.

آیا همان طوری که در معنای حقیقی«لا رجل» ما یک واقعیّتی را می بینیم که هیچ رجلی در دار وجود ندارد، در این مثلا«لا ضرر» در اسلام هم هیچ ضرری وجود ندارد؟ هیچ حکم ضرری به حسب واقع وجود ندارد؟ یا اینکه باید اینجا یک مجازی را مرتکب بشویم باید بگوییم: معنای لا ضرر این است، یعنی«لم یشرع الشارع حکما ضرریا» شارع حکم ضرری جعل نکرده است، لا ضرر یعنی«لا حکم ضرریا، لا مجعول ضرریا». چیزی که شارع جعل کرده باشد، چیزی که شارع شرعیّت به او داده باشد و ضرری باشد چنین چیزی را شارع جعل نکرده است نه در احکام تکلیفیّه و نه در احکام وضعیّه.

مثلا اگر دیدید که در یک زمستان سردی اگر بخواهید با آب سرد موجود وضو بگیرید تحقیقا یک کسالت شدیدی پیدا خواهید کرد، اینجا می گوییم: «لم یشرع الشارع الوضوء الضرری و لم یحکم بایجاب الوضوء الضرری» شارع حکم به وجوب وضوی ضرری نکرده است و وضو و غسل ضرری و امثال ذلک را بر شما ایجاب و تشریع نکرده است.

و همین طور در احکام وضعیّه. یکی از احکام وضعیّه که شما در کتاب خیارات مرحوم شیخ با او برخورد کردید، مسألۀ خیار غبن است که دلیل عمدۀ خیار غبن، همین لا ضرر و لا ضرار است و شیخ آنجا اینجوری توجیه می فرماید که اگر ما بخواهیم بگوییم این معاملۀ غبنیّه ای که بین زید و عمرو واقع شده است لزوم دارد و مثل سایر معاملاتی است