سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 460

که در آن وفای به عقد واجب است و مبنی بر لزوم است، این لزوم در معاملۀ غبنیّه مستلزم ضرر بر مغبون است. اگر مغبون نتواند معاملۀ غبنیّه را فسخ بکند و معامله بر او واجب الوفاء باشد، «یلزم منه الضرر و لم یحکم الشارع باللزوم فی المعامله الغبنیه».

درست است که«أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ » را دیده اید، درست است که«أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» را ملاحظه کرده اید لکن بدانید آنجایی که وفای به عقد، مستلزم ضرر بر احد متبایعین باشد، آنجا شارع وفای به عقد را ایجاب نکرده است و معامله را لازم قرار نداده است.

پس مرحوم شیخ می فرماید که معنای«لا ضرر» این است که«لم یجعل حکم ضرری سواء کان حکما تکلیفیا ام حکما وضعیا» و می فرماید: این استعمال مجازی است. اما نحوۀ مجاز بودنش چطوری است ؟ آیا مجاز بودنش از باب این است که ما مسبب را در سبب استعمال کردیم چون حکم، سبب برای ضرر است، «لزوم معامله سبب للضرر» وجوب الوضوی در هوای سرد«سبب للضرر» بگوییم: شارع لفظ موضوع للمسبب را در سبب استعمال کرده است یعنی فرموده است: «لا ضرر» و مقصودش این است که سبب ضرر را جعل نکرده است و موجب ضرر را به شرعیّت نداده است ؟ آیا از این باب، مسألۀ مجازیّت مطرح است یا اینکه مرحوم شیخ می خواهد مجاز در تقدیر بگیرد، بگوید: اینجا چیزی در تقدیر است. باید چیزی را حذف کرده باشیم و مجازیّت در رابطۀ با آن حذف و در رابطۀ با آن اضمار است. ممکن هم هست که مرحوم شیخ همان حرف سکاکی را در باب استعاره زده است که بخواهد اینجا یک حقیقت ادعائیّه درست کند که حقیقت ادعائیّه باطنش مجاز است لکن صورتش عنوان حقیقت است همان طوری که سکاکی در استعاره که یکی از اقسام مجاز است، (منتها آن مجازی که علاقه اش مشابهت است از او تعبیر به استعاره می شود) آنجا حقیقت ادعائیّه را مطرح کرده است، لکن بعضی ها در تمام مجازات حقیقت ادعائیّه را مطرح کرده اند. این بیان شیخ و این اجمالی که در نحوۀ مجازات ذکر کردیم، یک مطلبی است در«لا ضرر و لا ضرار» لکن مطالب دیگری هم هست که عمده اش مطلبی است که مرحوم محقق نائینی(اعلی الله مقامه الشریف) بیان کرده اند. کلام ایشان را ان شاء الله مطالعه بفرمایید برای بعد.

پرسش:

1 - استعمال ضرار در قرآن به چه معنایی است ؟