سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 479

اختلاف به مقام وضع ارتباط دارد؟ یعنی«بعت» دو وضع دارد و وضع«بعت» ی انشائی غیر از«بعت» ی اخباری است ؟ آیا مسأله اینطور است یا اینطوری است که مرحوم محقق نایینی فرمودند که هیچ ارتباطی به مقام وضع و موضوع له لفظ ندارد بلکه ارتباط به همان سیاق کلام دارد و جزو مدلولهایی است که سیاق کلام اقتضا می کند؟

ما باید به ایشان بگوییم: «بعت» یک ماده ای دارد و یک هیئتی دارد. ماده اش عبارت از بیع است که همان معنای مصدری یا به تعبیر مرحوم آخوند همان معنای مشترک بین جمیع هیئات مشتق است که عبارت از معنای فروش و معنای فروختن باشد. در ماده اش که مسأله روشن است، دارای وضع است و موضوع له اش هم معنای مشترک در بین جمیع هیئات مشتقۀ از این ماده است. اما هیئت چطور؟ آیا هیئت«بعت» وضع دارد یا ندارد؟ سؤالی که در اینجا مطرح است در همین رابطه است. آیا مرحوم نایینی می فرماید: اصلا وضعی برای هیئت«بعت» نیست و در حقیقت از مهملات است، اصلا از الفاظ موضوعه نیست و چون وضعی ندارد گاهی سیاق اقتضا می کند که ما معنای انشائی را از آن استفاده کنیم و گاهی اقتضا می کند که معنای اخباری را از آن استفاده کنیم ؟ آیا می شود کسی این را ملتزم بشود که هیئت«بعت» هیچ وضعی ندارد و یکی از مهملات است ؟ «باع» تا برسد به متکلم وحده و متکلم مع الغیر، تمام هیئاتش وضع دارد. هیئت«باع» وضع دارد، تثنیه اش وضع دارد، جمعش وضع دارد، مذکرش وضع دارد، مؤنثش وضع دارد، مخاطبش وضع دارد، غایبش وضع دارد، اما وقتی که به متکلم وحده و یا متکلم مع الغیر رسید، اینجا دیگر هیچ وضعی در کار نیست! این هیئت«یکون مهملا، یکون غیرمرتبط بالوضع اصلا»! آیا می شود کسی این معنا را ملتزم بشود؟ پس ما ناچاریم که در هیئت «بعت» هم یک وضعی را قائل بشویم. چاره ای از این نیست. همان طوری که مادۀ«بعت» وضع دارد هیئت«بعت» هم باید وضع داشته باشد.

تعدد وضع در هیئت جملات مشترکه بین اخبار و انشاء

حالا که قائل به وضع شدیم، اینجا دو احتمال پیش می آید: یک احتمال این است که ما مسألۀ تعدّد وضع را قائل بشویم، بگوییم: یک بار هیئت«بعت» برای معنای انشائی وضع شده است که انسان در مقام اجرای صیغۀ بیع و در مقام انشای تملیک، کلمۀ«بعت» را به کار می برد، می گوید: «بعتک هذه الدار مثلا بمأه ألف درهم». یک وقت هم«بعت»