سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 491

است. ما می بینیم ارتباط بین امر و اطاعت، ارتباط علّی نیست، ارتباط سببی نیست ولو به صورت علّت ناقصه و سبب ناقص. بلکه بالاتر؛ حتی مقام امر، از یک معد هم پست تر و پایین تر است، برای اینکه معد«علی قول» در تشکیل علیّت تامّه، نقش دارد ولو یک نقش ضعیفی، اما امر، در رابطۀ با انقلاب، هیچ نقشی ندارد، فقط موضوع درست کرده است.

موضوع درست کردن، غیر از ارتباط علّی است ولو هرجزئی از اجزاء علّت باشد. این فقط زمینه است، مثل خود وجود المولی است. چطور اگر مولایی وجود نداشته باشد دیگر اطاعت و عصیانی تحقّق ندارد، امر هم اگر تحقّق نداشته باشد، اطاعت و عصیان تحقّق ندارد.

آن که دخالت در اطاعت دارد، من عبد هستم و تصورات من و اعتقاداتی که در رابطۀ با امر و مثوبت و عقوبت بر موافقت و مخالفت دارم. لذا این بیان ایشان به نظر ما بیان درستی نیست و ما در مسألۀ ایجاب الوضوء و ضرری بودن وضوی خارجی، نمی توانیم بین ضرر و بین ایجاب الوضوء ارتباط برقرار بکنیم. هیچ ارتباطی به نحو علیّت که ایشان خیلی روی علیّت تکیه می کند تحقّق ندارد.

عدم ارتباط بین اتحاد وجودی با مسأله استعمال

اما آن مثالی که ایشان در مسألۀ ایلام و ضرب یا قتل و ضرب زدند، می گفتند: چون ترتّب ایلام بر ضرب، یک ترتّب علّی است و علاوه، سبب و مسبب، دو وجود مستقل ندارند لذا هرکدام را بر دیگری اطلاق بکنید مانعی ندارد و این اطلاق هم شایع و متعارف است. اینجا ما دو حرف داریم:

یک حرف این است که ایشان چه می خواهند بگویند؟ می خواهند بگویند: هردو چیزی که بینشان اتحاد در کار است، حالا یا به نحو دوام یا به نحو احیانا و اتفاقا، این اتحاد سبب می شود که ما بتوانیم یکی را بر دیگری اطلاق بکنیم برای اینکه دو وجود مستقلی نیست، برای اینکه اتحاد وجودی دارد؟

اینجا خلطی در کار آمده است. اتحاد وجودی چه ربطی به مسألۀ استعمال و عالم الفاظ دارد؟ عالم الفاظ چه ارتباطی به مسألۀ اتحاد وجودی دارد؟ اگر فرض کردیم که دو شیء، اتحاد وجودی علی الدوام هم دارد مثل انسان و ضاحک، آیا مجرد این اتحاد، سبب می شود که ما در عالم مفهوم هم این اتحاد را سرایت بدهیم ؟ پس اگر اینطور است