سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 496

در کتاب کفایه، عبارت از این است که اصل اولی در این قسم تعبیرات، عبارت از این است که متکلم می خواهد نفی ماهیّت کند، نفی حقیقت بکند. وقتی متکلم می گوید:

«لا رجل فی الدار» (البته در این جهت فرق نمی کند«لا رجل» باشد، یا کلمۀ«فی الدار» هم ضمیمه اش باشد. بیشتر تکیه روی«لاء نافیه» و آنکه تلو لا نافیه واقع شده است می باشد.) وقتی که متکلم می گوید: «لا رجل فی الدار» معنایش این است که می خواهد بگوید: این ماهیّت در دار تحقق ندارد، این حقیقت در دار تحقق ندارد. با کلمۀ لای نافیه حقیقت و ماهیّت را نفی می کند منتها ما دو جور نفی الحقیقه داریم: گاهی نفی الحقیقه بنحو الحقیقه است که حقیقتا و واقعا نفی حقیقت می کند، مثل همین جایی که می گوید:

«لا رجل فی الدار» و مقصودش این است که از جنس رجل در دار هیچ وجود ندارد، واقعا هم وجود ندارد. این جا حقیقت را نفی می کند و نفی الحقیقه اش به نحو حقیقت و بر سبیل حقیقت است.

اما گاهی از اوقات، نفی حقیقت می کند، اما لا بنحو الحقیقه، بلکه ادعاء نفی حقیقت می کند به لحاظ اینکه آن حکمی که مترتب بر متلو«لا» قرار گرفته است، یعنی تالی لا، یا صفتی که در دنبال اوست و مترقب از اوست، تحقق ندارد و این مجوّز این می شود که بگوید: «لا رجل و یا اشباه الرجال و لا رجال». لا رجال با«لا رجل فی الدار» هیچ فرقی ندارد، هردو نفی حقیقت است منتها او نفی الحقیقه اش به نحو الحقیقه است، این نفی الحقیقه اش به نحو الادعاء است، یعنی می خواهد بگوید: رجل، یک اوصافی دارد، یک کمالاتی مترقب از رجال است، یک فضایلی از اینها انتظار می رود، فضیلت شجاعت، فضیلت شهامت، فضیلت سخاوت و امثال ذلک، لذا حالا که می بینیم این فضایل وجود ندارد، وقتی که مسألۀ جنگ پیش می آید و این رجال به صورت رجال، آمادگی برای شرکت در جنگ ندارند، آمادگی برای ابراز شجاعت و شهامت ندارند، وقتی که این معنا در آنها منتفی شد، به صورت ادعا و بر سبیل کنایه می توانیم عنوان لا رجال را دربارۀ اینها منطبق کنیم. می توانیم نفی حقیقت کنیم و از این نفی حقیقت، آن معنای کنایی را اراده کنیم.

و همین طور در مثل«لا صلاه لجار المسجد الاّ فی المسجد» ایشان می فرماید: این روایت معروفه هم می خواهد نفی حقیقت بکند، می خواهد بگوید: جار مسجد اگر نمازش را در مسجد نخواند، این«لیست بصلاه». حقیقت صلاه و ماهیّت صلاه را نفی