سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 497

می کند لکن این نفی اش به نحو حقیقت نیست، بلکه برای این است که صلاه، دارای آثار و برکاتی است، و اگر نمازی فاقد آن آثار و برکات شد، انسان می تواند حقیقت صلاه را ادعاء به صورت کنایه نفی کند. گاهی انسان مطلبی را ذکر می کند، لکن مطلب دیگری را اراده می کند.

تفاوت توجه نفی به اوصاف و توجه آن به ماهیت از نظر بلاغت

بعد می فرماید: این اشتباه نشود! این دوتا راهی که می خواهیم عرض کنیم از نظر مسألۀ بلاغت، خیلی با هم متفاوت است و فرق دارد. یک راه این است که در باب لا رجال انسان ابتداء نفی را مستقیما متوجه اوصاف رجولیّت کند، که بین نفی و اوصاف رجولیّت رابطه باشد، که در حقیقت بخواهیم بگوییم: «لا رجال متصفه بالشجاعه و الشهامه و السخاوه». اگر اینطور خواستیم تعبیر کنیم، مسألۀ بلاغت، خیلی در او مطرح نیست، مثل اینکه کسی تعبیر کند: در فلان روستا یک اهل علمی که بتواند جواب مسائل شرعی را بگوید وجود ندارد. این یک تعبیر معمولی است، تعبیر صحیح است، ولی از نظر بلاغت، مرتبه ای را واجد نیست و دارای خصوصیّت بلاغتی نیست.

اما اگر انسان نفی را متوجه خود ماهیّت کند، نفی را متوجه خود حقیقت کند، لکن ملاک توجه نفی به حقیقت، نبودن آن آثار و صفات باشد، که آن نبودن آثار و صفات به عنوان مبنا و ملاک مطرح باشد، و الا نفی مستقیما به ماهیّت بخورد، بگوید: «لا صلاه، لا رجال» ایشان می فرماید: از نظر معنای بلاغت و مراتب بلاغت، یک بلاغت کامل در آن وجود دارد. کأنّ هردو در باطن، یک معنایی را دلالت می کند، اما تعبیر، فرق می کند، مثل تعبیراتی که در معانی بیان خوانده اید. یک وقت انسان می خواهد بگوید: زید سخی است، در مقام تعبیر می گوید: «زید سخی» این مسأله ای نیست، این همان واقعیّت را با یک دلالت مطابقی و دلالت حقیقی غیرکنایی بیان شده است. اما یک وقت می گوید:

فلانی، در خانۀ بازی دارد. این هم مسألۀ سخاوت را می رساند، اما با یک تعبیر لطیف و با یک معنای کنایی این مطلب فهمیده می شود، و در معانی بیان، برای این تعبیر ادبی، حساب خیلی مهمی ذکر شده است.

پس اینجا هم همین طور است. همان طوری که در این دو مثال، شما بالاخره دارید مقام سخاوت زید را تفهیم می کنید، لکن بیانها مختلف است و تعبیرها مختلف است،