سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 498

اینجا هم همین طور است. یک وقت ما مستقیما نفی را متوجه صفت و آثار و حکم می دانیم، می گوییم: نفی در حقیقت به او خورده است«لا رجال» یعنی«لا رجال متصفه بالشجاعه و امثالها» اما یک وقت می گوییم: نفی به شجاعت نخورده است، به ملاک نبودن شجاعت، البته نه به نحو حقیقت بلکه به نحو ادعاء و کنایه، اجازه داریم که نفی را متوجه خود حقیقت کنیم، نفی را متوجه خود ماهیّت رجال و صلاه بکنیم و مرحوم آخوند این معنا را اختیار می فرمایند.

در حاشیۀ رساله اشان هم یک بیانی دارند که البته«لا ضرر و لا ضرار» را از نظر معنا، یک جور خاصی معنا کرده اند، اما از این جهت لاء نافیه، فرموده اند که این مثل این می ماند که تعبیر کنند«لا قمار فی الاسلام، لا سرقه فی الاسلام، لا اکل مال بالباطل فی الاسلام» البته مثال دیگری هم زده اند که مناقشه دارد و بعدا بحثی در رابطۀ با آن مثال خواهیم کرد.

بالاخره مجموع بیانات ایشان در کفایه و در حاشیۀ رسائل، به همین مسألۀ حقیقت ادعائیّه، و یا به تعبیر خودشان: نفی الحقیقه بنحو الادعاء و الکنایه برمی گردد. اما آیا این بیان مرحوم آخوند بیانی هست که آن را در مورد لا ضرر بپذیریم ؟ ولو اینکه در مورد«یا اشباه الرجال و لا رجال» می پذیریم و مانعی ندارد، در مثل«لا صلاه لجار المسجد الا فی المسجد» می پذیریم و مانعی ندارد اما در لا ضرر و لا ضرار آیا می شود این بیان ایشان را پذیرفت، یا نمی شود پذیرفت ؟

تفاوت نفی در مثل«لا صلاه» با نفی در«لا ضرر»

می گوییم: اشکالش در این رابطه است: در مسألۀ«لا صلاه» خود صلاه برای یک سلسله احکام و آثار، موضوعیت دارد. صلاه است که می گویید: معراج المؤمن است، صلاه است که می گویید: «قربان کل تقی» است. صلاه است که هزاران آثار و برکات روی نفس عنوان صلاه بار شده است. لذا در«الصلاه معراج المؤمن» می بینید موضوع، ماهیت صلاه است. «الصلاه معراج المؤمن»، یعنی ماهیت. «الصلاه قربان کل تقی»، یعنی ماهیت صلاه قربان و مقربیت برای هرمتقی و پرهیزکاری دارد. یا در«لا رجال» آن جا مسألۀ موصوف و صفت و ربما قضیۀ حملیه است. رجل است که اتصاف به شجاعت دارد، رجل است که اتصاف به سخاوت دارد، رجل است که آمادگی برای شرکت در جنگ و