سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 509

باشد، بلکه امکان دارد و به نظر ایشان تقریبا همیشه اینطور است که هرفردی مستقلا به ملاکی که در خودش وجود دارد و دیگری به ملاک دیگر، و سومی به ملاک سوم، مشمول حکم است.

می فرماید: مثلا فرض کنید در یک زندانی پنجاه نفر محکوم به قتل وجود دارد، یکی برای اینکه مثلا منافق است، یکی برای زنای احصانی، یکی برای مثلا قتلی که کرده است، یکی برای جنایت دیگری که انجام داده است، در اینجا وقتی که ما یک عمومی را مطرح می کنیم، یعنی وقتی که فرضا حاکم شرع می خواهد اینها را به قتل برساند، یا قبل از آنکه مسألۀ قتل باشد، ما اینجوری تعبیر می کنیم می گوییم: «کلّ من فی هذا المحبس یکون محکوما بالقتل» تمام آنهایی که در زندان هستند محکوم به قتل هستند. این قضیۀ خارجیّه است اما معنایش این نیست که ملاک در محکومیتشان یکی است. این تعبیر و این عموم اقتضای این معنا را ندارد که کسی خیال بکند که پس تمام اینها به ملاک واحد محکوم به قتل هستند، بلکه اینها به ملاکات و موجبات مختلف محکوم به قتل شده اند و ما می توانیم تعبیر کنیم و بگوییم: «کلّ من کان فی هذا المحبس یکون محکوما بالقتل».

وحدت ملاک در شمول حکم نسبت به افراد قضایای حقیقیه

اما در قضایای حقیقیّه چون که دائرۀ حکم، منحصر به این افراد موجود بالفعل نیست، بلکه افراد آینده را هم شامل بشود، افراد مقدره الوجود را هم باید شامل بشود، وقتی یک حکمی بخواهد از موجودین سرایت کند و افراد مقدره الوجود را بگیرد، لابدّ باید به یک ملاک واحد باشد، لابد باید به عنوان فردیّت برای طبیعت باشد، لابد باید به عنوان مصداقیّت برای یک ماهیّت باشد، و الاّ چطور می تواند تمام افراد مقدره الوجود آینده را شامل بشود؟ اگر ما حکم کردیم که مثلا«یجوز الاقتداء بکلّ عادل»، این قضیه، قضیۀ حقیقیه است، نه تنها عادلهای موجود بالفعل، بلکه تمام انسانهایی که در آینده وجود پیدا می کنند و اتّصاف به عدالت پیدا می کنند، این«یجوز الاقتداء بکلّ عادل» آنها را شامل می شود. آیا شمول«یجوز الاقتداء بکلّ عادل» نسبت به عادلهای موجود در آینده می تواند جز به ملاک عدالت چیز دیگری باشد؟ می توانیم بگوییم: آن موجودات آینده به یک ملاک دیگری جواز اقتدا پیدا می کنند؟ به یک ملاک دیگری مشمول این حکم و مشمول این جواز اقتدا می شوند؟ لذا ایشان می فرماید: یکی از خصوصیّات عموم در