سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 530

غیرمتدارک را یعنی ضرری که لزوم تدارک نداشته باشد، ضرری که جای او پر نشده باشد، وجود ندارد. هرضرری وجود داشته باشد، ضرر جبران شده است، ضرر تدارک شده است.

بعد این بعض الفحول در توجیه این حرف می فرماید: اگر ضرری تدارک شد، مثلا اگر غاصبی عبای شما را غصب کرد، و بعد مثل و قیمت عبای شما را به شما داد، این جا عرفا صحیح است که بگوییم: هیچ ضرری تحقق پیدا نکرده برای اینکه اگر عبای شما که غصب شد و از بین رفت، با مثل و قیمت، تدارک نمی شد، اینجا ضرر تحقق پیدا می کرد اما اگر عبای شما با مثل و قیمت جبران شد، صحیح است که بگوییم: ضرری تحقق پیدا نکرده. پس از باب اینکه ضرر متدارک شده لیس بضرر. پس ما«لا ضرر» را به صورت نفی معنا می کنیم، می گوییم: در اسلام ضرر غیر جبران شده نداریم، تمام ضررها جبران شده است، تمام ضررها با مثل و قیمت تدارک شده است، با ارش در باب خیار عیب و امثال ذلک تدارک شده است. شما مبیعی خریدید بعد معلوم شد که این معیوب است، اگر این عیب جبران نشود، اینجا ضرر تحقق پیدا کرده است اما اگر این عیب با ارش جبران شد، اینجا صدق می کند که ضرر تحقق پیدا نکرده است.

عدم تدارک ضرر به واسطه حدیث لا ضرر

اشکالی که شیخ به این حرف می فرمایند نظیر همان حرفی که ما در باب ایجاب وضو و ضرر می زدیم و می گفتیم: ایجاب وضو، ضرری نیست. آن وضوی خارجی متحقّق در خارج ضرر دارد و الاّ اگر شارع وضو را واجب کرد و شما وضو نگرفتید، چه ضرری به شما توجه پیدا کرده است ؟ نظیر آن حرف را مرحوم شیخ اینجا در جواب این بعض الفحول ذکر می فرماید. می فرماید: آنچه را که ما می توانیم بگوییم ضرر نیست، چون ضرری است که در خارج مثل و قیمتش بالفعل تدارک شده است، این را ما می توانیم بگوییم: «لیس بضرر». اما در اسلام که مسأله اینطور نیست. در اسلام به غاصب گفته اند:

اگر مال مغصوبه در دست تو تلف شد، واجب است که مثل و قیمت را بپردازی. آیا به همین وجوب مثل و قیمت، این ضرر تدارک شد؟ ممکن است واجب باشد و این عمل نکند، این امر و وجوب پرداختن مثل و قیمت را اطاعت و موافقت نکند.

پس آنچه که مصحّح این است که ما حقیقت ضرر را نفی کنیم این است که ضرر