سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 583

آیا این هبه، باطل است ؟ اگر خود نخله را هبه کرد لیس الاّ. یک وقت می گویید: عرف از این استفاده می کند که حق عبور را هم منتقل کرده است. فرض را ما آنجایی می گیریم که خودش بگوید: من فقط نخله را هبه کردم نه حق عبور را، این هبه باطل است یا صحیح است ؟ هبه صحیح است، این هبه صحیح است، معنایش این است که او مالک نخله می شود. کدام نخله ؟ نخله ای که راه ندارد. باید برود برای او راه تهیه بکند. باید به آنهایی که در طریق قرار گرفته اند پول بدهد و با پول دادن و جلب رضایت، راه برای او پیدا بکند، و الاّ به صرف اینکه بگوید: من مالک نخله شدم، پس حق دخول دارم این را ما قبول نداریم. این باید ریشه و سبب داشته باشد.

ملکیت و کذا حق، باید از راه سببش تحقق پیدا بکند. اینکه شما می گویید: حق دخول متفرع بر حق ابقاء است، ما این تفرع را قبول نداریم. این علیّت را قبول نداریم، اینها دو مسألۀ غیرمرتبط به هم است. ملکیت نخله یک سبب و یک علت خاصی دارد، و حق دخول یک ریشه و یک علت دیگری دارد. لذاست که مسألۀ ما نحن فیه از مسألۀ وجوب مقدمه و وجوب ذی المقدمه جدا می شود. در مسألۀ وجوب مقدمه و تفرع وجوب مقدمه بر وجوب ذی المقدمه، انسان نمی تواند بنابر قول به لازمه، اشکالی بکند. کسی که وجوب مقدمه را قائل است، از باب ملازمه قائل است، از باب تفرع قائل است، یعنی می گوید: وجوب مقدمه(یا به تعبیر مرحوم آخوند که این تعبیر هم به حسب واقعش صحیح نیست) از وجوب ذی المقدمه ترشّح می کند. اگر چیزی وجوبش وجوب ترشحی شد، دیگر امکان ندارد که ما بین او و بین ذی المقدمه فرض جدایی بکنیم. مسأله، مسألۀ ملازمه است. اما در ما نحن فیه چه ملازمه ای در کار است ؟ بین حق دخول و حق ابقاء، علیّت و معلولیت است ؟ ملازمه است ؟ تفرع است ؟ هذا متفرع علی ذلک ؟ هیچ کدام از اینها تحقق ندارد.

پس این بیان ایشان را نمی توانیم بپذیریم. ایشان فرمودند: بالاخره ضرر در عله العلل وجود دارد، و عله العلل حق الابقاء است، لذا رسول الله به عنوان خدا، به عنوان مقام تبلیغی، نه به عنوان حکم حکومتی، فرمود: «اقعلها و ارم بها الیه» یعنی آن حق الابقاء از بین رفت، آن حق الابقاء بواسطۀ لا ضرر و لا ضرار منتفی شد، در نتیجه شما می توانید قلع بکنید و حق ابقاء را از بین ببری. با این بیانی که ما عرض کردیم نمی شود، برای اینکه حق الابقاء، عله العلل جواز الدخول نیست و ارتباطی هم بین اینها به نحو علیّت وجود ندارد،