سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 596

کأنّ معنای«لا ضرر و لا ضرار» این می شود که«نهی رسول الله(صلی الله علیه و آله) عن الاضرار بالغیر» به یک معنای وسیع. پس منهی عنه و موضوع این نهی، همان اضرار به غیر است. عنوان، همین عنوان است، دیگر ما از این عنوان، نمی توانیم به یک عناوین مشابه، تعدی و تسری بکنیم مثلا یک عنوان، عبارت است از«دفع الضرر عن الغیر»، حالا این«دفع الضرر عن الغیر»، هر حکمی داشته باشد ولو اینکه حکم وجوبی داشته باشد، این«دفع الضرر عن الغیر»، غیر از مسأله اضرار به غیر است بلکه دو عنوان و دو مفهوم است. اگر ما گفتیم که اضرار به غیر حرام است، دیگر نمی توانیم استفاده بکنیم که«دفع الضرر عن الغیر» واجب است. چه ارتباطی بین این دو وجود دارد؟ منهی عنه، اضرار به غیر است اما«دفع الضرر عن الغیر» یک عنوان و یک مفهوم دیگری است. لذا اینها با هم ارتباطی پیدا نمی کند، فقط یک فرعی به مناسبتی در اینجا مطرح می شود و آن فرع این است:

اگر انسان بخواهد از خودش دفع ضرر بکند و این دفع ضرر، موجب اضرار به غیر بشود، آیا دفع ضرری که مستلزم اضرار به غیر است، جایز است یا نه ؟ اینجا باید در این مسأله تفصیل قائل بشویم، ببینیم آیا این دفع ضرری که مستلزم اضرار است، به خود این دفع ضرر، عنوان اضرار منطبق می شود یا نمی شود. اگر به خود این دفع ضرر، عنوان اضرار منطبق بشود، این«لا ضرر و لا ضرار» شاملش است و دلالت بر نهی می کند اما اگر عنوان اضرار بر این دفع ضرر، منطبق نیست و اضرار مستند به یک امر دیگری است، نه مستند به دفع ضرر مثل این که یک سیلی متوجه منزل شما شده است، شما هم می خواهید جلوی این سیل و ضرر سیل را بگیرد، به دو راه، می شود جلوی این سیل گرفته شود: یک راهش این است که انسان، جلوی خانه خودش سدی ایجاد بکند، طبعا اگر من سدی ایجاد کردم، سیل متوجه همسایه خواهد شد. دفع ضرر من، مستلزم اضرار به غیر است اما این دفع ضرر، عنوان اضرار ندارد، من اضراری به همسایه وارد نکردم. اضرار، استناد به طغیان سیل دارد اما من فقط سدی جلوی خانه خودم ایجاد کردم برای اینکه ضرر را از خودم دفع بکنم اما این کار موجب شد که ضرر توجه به همسایه پیدا بکند. اما وقتی که می خواهند مسأله را تحلیل بکنند، نمی گویند: شما اضرار به همسایه کردید، می گویند:

سیل ضرر را متوجه همسایه کرد.

اما در همین فرض، اگر سیل متوجه منزل من شد و من به جای اینکه یک سدی جلوی