سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 597

منزل ایجاد بکنم، بروم در خانۀ همسایه را باز بکنم که سیل وارد خانه همسایه بشود، اینجا من دفع ضرر از خودم کردم ولی مستقیما اضرار به غیر بوده است. غیر از فرض اول است. «کلا الفرضین» در دفع ضرر مشترک هستند، در هردو صورت، خانه من محفوظ مانده است. نگذاشتم سیل متوجه خانه من بشود اما نحوه عدم توجه، فرق می کند. در فرض اول، «لا یصدق علی دفع الضرر، الاضرار» اما در فرض دوم«یصدق». می گویند:

چه کسی به شما گفت در خانۀ همسایه را باز بکنی که سیل وارد خانه همسایه بشود؟ اما در فرض اول، نمی گویند که چه کسی گفت: جلوی در منزلتان را سد ایجاد بکنی که سیل وارد خانه شما نشود؟ پس هردو عنوانش، عنوان دفع ضرر است لکن در یکی بر دفع ضرر، اضرار هم منطبق هست و«لا ضرر و لا ضرار» جلوی آن را می گیرد اما در یک فرض دیگر، دفع ضرری است که دیگر به«لا ضرر و لا ضرار» ارتباط پیدا نمی کند و «لا ضرر و لا ضرار» جلوی او را نمی گیرد و حکم نمی کند به اینکه سدّ جلوی منزل چون مستلزم اضرار است، «یکون محرما».

تنبیه دوم: اکراه بر اضرار به غیر

اگر کسی بر اضرار به غیر مکره شد، اکراهش کردند و مکره علی اضرار به غیر بود، گفتند: حتما باید اضرار به غیر بکنی و الا فلان بلا بر سر شما واقع می کنیم. البته اینطور نیست که دائره«رفع ما استکرهوا علیه» آنقدر وسیع باشد که تمامی محرمات الهیه به واسطه اکراه ولو به مسمای اکراه، حلال بشود. اینطور نیست که اگر کسی را اکراه کردند بر اینکه تو باید با محارم خودت زنا بکنی، این کار حلال باشد. باید دید تهدید چه مقدار بوده است. اگر تهدید این مقدار بوده است که اگر این کار را نکنی، مثلا در جلوی مردم، یک مقدار آبرویت را می ریزیم، دوتا سیلی به گوشت می زنیم، آیا این اکراه، آن عمل محرّم با این عظمت و شدّت را، حلال می کند؟ یا اینکه دائره«رفع ما استکرهوا علیه» محدود است ؟

اینجا که ما مسأله را فرض می کنیم، اینطوری فرض کنید که یک کسی را اکراه کردند بر اضرار به غیر، اگر بخواهید این کلی را حساب بکنید، یک مصداقش این است که به یک آدم فقیری که مثلا هزار تومان برایش ارزش دارد، بگویند: اگر تو یک ضرری صد میلیونی به فلان کس واقع نسازی، ما هزار تومان از تو می گیریم. این اکراه اصلا مجوّز