سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 608

که نمی گوید: «ما استکرهوا علیه اذا کان حکمه صادرا من الله» بلکه هرحکمی که گردن مکلف است چه صادرۀ از ناحیۀ خداوند تبارک و تعالی باشد یا حکمی باشد که رسول خدا به عنوان«أنّه مولی و النبی و حاکم» بیان کرده باشند.

اینجا هم ما این حرف را می زنیم می گوییم: مگر دلیل لا حرج«ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ » نیست ؟ دین که به احکام الهیه، اختصاص ندارد آیا این حکم«لا ضرر و لا ضرار» که حکم حکومتی رسول الله است«لیس من الدین او جزء للدین»؟ «ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ » هردو را می گیرد، همان طوری که اگر روزه گرفتن، حرجی باشد«ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ » آن را نفی می کند، همین طور اگر«لا ضرر و لا ضرار» حرجی شد مثل ما نحن فیه که«لا ضرر و لا ضرار» در رابطۀ با مالک، عنوان حرجی پیدا کرده است«ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ » آن را شامل است. «ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ » ناظر به هردو هست: روزه حرجی جعل نشده است«لا ضرر و لا ضرار» حرجی هم جعل نشده است. پس اینجایی که«لا ضرر و لا ضرار» نسبت به مالک، عنوان حرجی دارد، اینجا«لا ضرر و لا ضرار» وجود ندارد وقتی که وجود نداشت للمالک اینکه باغچه در منزل خودش تهیّه بکند. دیگر«لا ضرر و لا ضرار» در اینجا وجود ندارد. روی مبنای ما و معنایی که از لا ضرر کردیم خیلی روشن است که دلیل نفی حرج بر قاعدۀ لا ضرر حکومت دارد.

اما روی معنایی که مشهور برای لا ضرر کردند، لا ضرر را یک حکم الهی گرفتند و گفتند: معنای لا ضرر این است که خداوند تبارک و تعالی حکم ضرری در اسلام تشریع نفرموده است. اگر معنای لا ضرر این شد، دیگر چرا لا حرج بر این تقدم داشته باشد؟ هر دو حکم الهی هستند و هردو در مقام اخبار به یک نفی هستند. «ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ » اخبار می کند به اینکه خداوند، حکم حرجی تشریع نفرموده است. «لا ضرر و لا ضرار» هم معنایش این است که خداوند، حکم ضرری تشریع نفرموده است. دو لسان در ردیف هم، مثل هم و یکنواخت است. «ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ » یعنی تشریع حکم حرجی نشده است. «لا ضرر و لا ضرار» هم می گوید: تشریع حکم ضرری نشده است. آنوقت چطور ما دلیل لا حرج را بر دلیل لا ضرر مقدم قرار بدهیم ؟ علت تقدم چیست ؟ علت حکومت چیست ؟ هر دو حکم روی عنوان ثانوی، در مقام اخبار، آن هم اخبار به نفی تشریع است. آن نفی تشریع حکم حرجی است، این نفی تشریع حکم