سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 73

یک راهی اینجا امکان دارد که این راه از کلام سیدنا الاستاذ الاعظم الامام(ره) استفاده می شود و آن این است که کسی بگوید: بین حدیث«من زاد» و حدیث لا تعاد، در مادۀ اجتماع معارضه هست، و حکومت هم مطرح نیست، تا ظهور لا تعاد«فی رتبه واحده» باشد بلکه لا تعاد از نظر ظهور اقوی است. چرا اقوی است ؟ آن نفی وجوب اعاده می کند، آن هم اثبات وجوب اعاده می کند، این اقوائیت ظهور از کجاست ؟ اقوائیت ظهور با یکی از دو راه بیان می شود:

یک راهش این است که اصلا جمله ای که در آن استثنا واقع بشود، در رابطۀ با افرادی که تحت مستثنی منه باقی می مانند یک نوع قوّت ظهور دارد، به این بیان - این تقریبا جنبۀ ادبی دارد - شما اگر گفتید: «جائنی القوم» با اینکه زید را هم استثنا نکرده اید، کلامتان یک ظهوری دارد در اینکه افراد قوم سراغ شما آمدند، اما درعین حال جای تردید باقی است، فکر می کنید که آیا عمرو آمده ؟ یا نیامده است ؟ مقصود، همۀ قوم یا بعض قوم بوده است ؟ در«جائنی القوم» حالت تردیدی در شما وجود دارد. اما اگر اینطوری تعبیر کرد، گفت: «جائنی القوم الاّ زیدا» این تردیدها کنار می رود، مسأله کاملا برای شما روشن است که به استثنای زید همه قوم آمدند، و الا اگر غیر از زید کس دیگر هم نیامده بود معنا نداشت که فقط «الاّ زیدا» بگوید، باید بگوید: «الاّ زیدا و عمروا و بکرا» اما تا می گوید:

«جائنی القوم الاّ زیدا» همۀ این تردیدها کنار می رود، البته نصّ در این مطلب نیست، ولی یک ظهور کاملا قوی برای عبارت پیدا می شود، که زید نیامده است و ماعدای زید همه اتصاف به مجیء دارند. آیا در جمله«جائنی القوم الا زیدا» اینطور نیست ؟ در حالی که اگر زید را استثنا نمی کردید هزار تردید در«جائنی القوم» وجود داشت. از اینجا می فهمیم که جمله اگر مشتمل بر استثنا باشد در رابطۀ با بقیۀ افرادی که در تحت مستثنی منه باقی می ماند، یک ظهور قوی دارد.

لذا به استناد این مطلب بگوییم: حدیث لا تعاد مشتمل بر استثنا است، اما حدیث«من زاد» اشتمال بر استثنا ندارد. این حدیث لا تعاد به اعتبار اشتمالش بر استثنا در رابطۀ با آن مصداق مستثنی منه، یک ظهور قوی در عدم وجوب اعاده دارد، یعنی وقتی انسان حدیث لا تعاد را با توجه به استثنایش ملاحظه می کند می بیند مثل اینکه هردو طرف را با یک حد روشنی بیان کرده است، «لا تعاد الصلاه من غیر الخمس و تعاد الصلاه من الخمس» دیگر نقطۀ ابهامی باقی نگذاشته است، اما در حدیث«من زاد فی صلاته فعلیه