سیری کامل در اصول فقه : دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 13 صفحه 97

حکومت اطلاق دلیل جزئیّت بر اطلاق دلیل مأموربه

با این بیانی که روی حکومت عرض کردیم، آیا در اینجا صرف اینکه یک دلیل دلالت بر جزئیت می کند و یک دلیل دلالت بر امر به مأموربه می کند، می توانیم اطلاق دلیل جزئیّت را به عنوان حکومت بر اطلاق دلیل مأموربه مقدّم بدانیم ؟ یا اینکه باید بگوییم: به حسب موارد و بحسب تعبیرات و به حسب لسانها فرق می کند. باید لسان این دو دلیل را در نظر بگیریم، باید زبان این دو تا دلیل ملاحظه بشود. وقتی که سراغ لسان این دلیلها می آییم اینطور نتیجه می گیریم: می بینیم یک وقت دلیل مأموربه ما«أَقِیمُوا الصَّلاهَ » ای است که مکرّر در مکرر در قرآن شریف ذکر شده، و در مقابل، دلیل جزئیّت ما یا دلیل شرطیت ما، لسان و بیانش به این نحو است که می گوید: «لا صلوه الا بفاتحه الکتاب».

وقتی که ما این دو دلیل را با این دو لسان ملاحظه می کنیم، اینجا می توانیم مسألۀ حاکمیت را پیاده بکنیم برای اینکه دلیل مأموربه«أَقِیمُوا الصَّلاهَ » است. یعنی آن دلیل می گوید: برو نماز را اقامه بکن. اما دلیل بر جزئیت با توجه به«أَقِیمُوا الصَّلاهَ » می گوید:

«لا صلوه الا بفاتحه الکتاب» مثل اینکه بعنوان یک تذکر دارد انسان را راهنمائی می کند، می گوید: بدان! درست است قرآن«أَقِیمُوا الصَّلاهَ » گفته، اما بدان که نماز بدون فاتحه الکتاب نمی شود، بدون طهور تحقق پیدا نمی کند. مثل همان«لا شک لکثیر الشک» ی که در مقابل ادلۀ شکوک عنوان حاکمیت دارد اینجا هم«لا صلوه الا بفاتحه الکتاب» در مقابل«أَقِیمُوا الصَّلاهَ » همین لسان حاکمیت در آن محفوظ است. او می گوید: «اقامه الصلوه واجبه»، این با توجه به وجوب اقامه الصلاه می گوید: «لا صلوه الا بفاتحه الکتاب».

اگر چنین دلیل و بیانی باشد، پیداست که اطلاق دلیل حاکم، بر اطلاق دلیل محکوم تقدم دارد همان طوری که خود حاکم بر محکوم مقدم است، اطلاق دلیل حاکم هم بر اطلاق دلیل محکوم تقدم دارد.

لکن در همین رابطه و در همین مثالی که عرض کردیم، اگر بیان، طور دیگری شد، اگر لسان دلیل عوض شد، مثلا در ناحیۀ امر به صلاه، به جای«أَقِیمُوا الصَّلاهَ » ، اگر این عبارت آمد: «لا تترک الصلوه بحال»، و در مقابل در مسألۀ جزئیت به جای این که تعبیر بکند به اینکه«لا صلوه الا بفاتحه الکتاب» اگر این جوری تعبیر کرد گفت: «اقرأ فاتحه