سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 159

تصوّر استحکام یقین در ارتباط با متعلق آن

مدعا این است که در خصوص یقین در رابطۀ با متعلق، یک نوع ابرام و استحکامی وجود دارد، برای اینکه آدم یقین دار، آن متیقّن را به تمام معنا کشف کرده است، صد درصد به آن متیقّن رسیده است. اما آدمی که مظنّه دارد، آدمی که شک دارد و لو اینکه ظن هم متعلق به مظنون است، اما بین ظن و مظنون فقط یک کشف ناقصی وجود دارد. آیا بین کاشف تام و مکشوف و کاشف ناقص و مکشوف از نظر ارتباط این کاشف و مکشوف فرقی وجود ندارد؟ ما نمی توانیم بگوییم: در آنجایی که کشف، کشف تام است یک نوع حالت ابرام و استحکامی در کار است، یعنی آنچه که می خواسته، تحقق پیدا کرده است، آنچه واقعیت بوده در اختیار این قرار گرفته است، اما در باب کشف ناقص که مسأله صدی هشتاد و صدی هفتاد است، یا در باب شک به طریق اولی که دو احتمال مثلا متساوی در کار است، آیا احتمال در رابطۀ با محتمل می تواند از استحکامی که یقین در رابطۀ با متیقن دارد، برخوردار باشد؟

اگر کسی فقط به صورت احتمال به واقعیت رسیده است، البته این، یک قدم نزدیکتر از آن کسی است که به صورت احتمال هم به واقعیت نرسیده است. اما نحوۀ رسیدن یک انسان محتمل، با نحوه رسیدن یک انسان متیقّن، کاملا فرق می کند. آنجا دارای استحکام است، آنجا در حقیقت ریشه دار است اما اینجا فقط یک برخورد با واقعیت است به صورت احتمال.

علّت اسناد نقض به یقین

لذا ما که مسأله نقض را به یقین اسناد می دهیم، به این ملاحظه اسناد می دهیم، به این جهتی که در یقین وجود دارد و آن عبارت از کشف تام و درک واقعیت به تمام خصوصیات است. به این لحاظ اینجا کلمۀ نقض را پیاده می کنیم، یعنی می خواهیم بگوییم که یقین در مقام مقایسۀ با شک، از یک حالت ابرامی برخوردار است، که لا ینبغی این یقین واجد این ابرام را به شکی که خالی از این ابرام است، نقض بکنید، و در این جهت یقین، دیگر فرقی نمی کند که چه خصوصیتی در متیقن وجود دارد. ما ابرام و استحکام را دربارۀ یقین با ملاحظۀ با متیقن سنجیدیم، حالا متیقن، حیات زید باشد!