سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 290

تعلم» که دنبال حکم ذکر شده است را قید برای موضوع قرار بدهید؟ تعبیر روایت این است«کل شیء نظیف حتی تعلم» شمای مشهور می خواستید«حتی تعلم» را به موضوع بچسبانید و وصف برای موضوع بگیرید. اما مرحوم آخوند می فرماید: ما این کار را نمی کنیم. ما این«حتی تعلم» را به طاهر می زنیم منتها از«طاهر حتی تعلم» دو تا حکم استفاده می شود: یکی اصل الطهاره در رابطۀ با حکم واقعی، و یکی استمرار الطهاره که این استمرار ظاهری است، و در رابطۀ با استصحاب است که ما از استصحاب به عنوان حکم ظاهری تعبیر می کنیم. لذا این روایات را به عنوان یکی از ادلۀ استصحاب می توانیم ذکر بکنیم بخاطر این که این«حتی تعلم» ها نمی تواند غایت برای حکم واقعی قرار بگیرد، حتما باید غایت برای حکم ظاهری قرار بگیرد، و حکم ظاهری مستمر«الی زمان العلم بالخلاف» این عبارت اخرای از استصحاب است.

و همین طور ایشان در قاعدۀ حلیت هم همین کار را می کند. می فرماید: «کل شیء هو لک حلال، یعنی حلال واقعا» و«کل شیء» هم هیچ قید و شرط ندارد. هر شیئی بعناوینه الاولیه بدون این که قید و شرط داشته باشد، محکوم به حلیّت واقعیه است. و چون غایت، «حتی تعرف انّه حرام» است، و تعرف نمی تواند غایت برای حکم واقعی قرار بگیرد زیرا علم و جهل در حکم واقعی هیچ نقشی ندارد لذا مجبوریم که این«حتی تعرف» را غایت برای یک حکم ظاهری قرار بدهیم و باید بگوییم: هر چیزی بحسب واقع، حلال است و آن حلیت واقعیه استمرار دارد، اما استمرارش ظاهری است. این استمرار ظاهری هست الی زمان العلم بالحرمه، و این ینطبق علی الاستصحاب. پس هم روایات طهارت دلالت بر استصحاب می کند، و هم روایات حلیت دلالت بر استصحاب می کند. لذا باید اینها را از روایات واردۀ در باب استصحاب قرار بدهیم. ایشان این حرف را در کفایه فرموده است.

کلام محقق خراسانی(ره) در حاشیۀ رسائل نسبت به روایات

بعد ایشان در حاشیۀ رسائل شیخ، می فرماید: از این«کل شیء نظیف» یا«طاهر» سه تا حکم استفاده می شود: هم طهارت واقعیه و هم طهارت ظاهریه به عنوان قاعدۀ طهارت و هم استصحاب طهارت. در رابطۀ با«حتی تعلم انه قذر» به همان تقریبی که در کفایه ذکر شده است، فرموده اما طهارت ظاهریۀ به نام قاعدۀ طهارت، علاوۀ بر طهارت واقعیه را