سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 323

کرده و ایجاد کرده است. وجوب، امر مجعول من قبل الشارع، نه اینکه وجوب به معنای کراهت با ارادۀ باطنیۀ مولا باشد، نه اینکه وجوب به معنای علم المولی بالمصلحه باشد.

وقتی که می گوییم: «الصلاه واجبه»، معنایش این نیست که شارع، عالم است به اینکه یک مصلحت صد در صد و یک مصلحت لازمه الاستیفاء در نماز وجود دارد. اگر معنای وجوب، علم به اشتمال صلاه بر یک مصلحت صد در صد است، این علم که دیگر قابل جعل نیست. این علم، یک واقعیتی است که در نزد شارع وجود دارد، ولی ما از این علم، تعبیر به وجوب نمی کنیم. وجوب عبارت از بعثی است که از ناحیۀ شارع راجع به صلاه تحقق پیدا می کند. وجوب مفاد«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» است که قبل از آن که شارع«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» بفرماید، ما برای صلاه، انتزاع وجوب نمی کنیم، صلاه را متصف به«انّه واجب» نمی دانیم.

کما اینکه در موالی عرفیه، اگر مولا علم داشته باشد به اینکه اکرام علما، یک مصلحت کاملی دارد، تا زمانی که«اکرم العلماء» از ناحیه مولا صادر نشود و دستوری از ناحیه مولا تحقق پیدا نکند، نمی گوییم که مولا اکرام را ایجاب و الزام کرده است. الزام و ایجاب به «اکرم العلماء» اکثرا به هیأت افعل یا به کلمۀ یجب تحقق پیدا می کند. اگر مولا گفت:

«یجب اکرام العلماء» به این یجب، وجوب، تحقق پیدا می کند و گاهی به جملۀ خبریه ای که در مقام انشا وارد شده، تحقق پیدا می کند. جملات خبریه ای که دلالتش بر بعث، مؤکّد و قوی است که در همین روایات در باب استصحاب هم خواندیم کثیرا ما همینجور تعبیر شده بود. می فرمود: «یغتسل» یا«یغسل و یعید الصلوه». این«یعید الصلوه» دلالت بر وجوب می کرد منتها به نحو جمله خبریه، یا«ینقض الصلاه» در بعضی از سؤالات در جواب وارد شده بود.

بالاخره وجوب و همین طور سایر احکام تکلیفیه، امور مجعوله شرعیه هستند. شارع وجوب را جعل می کند، حرمت را جعل می کند، یا به واسطۀ نهی یا به واسطه«حَرَّمَ الرِّبا» تحریم ربا را اسلام جعل کرده است، با کلمۀ«حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ» با همین کلمۀ«حرّمت»، برای میته و دم و لحم خنزیر و بعض محرمات دیگر جعل حرمت می کند. پس نباید در این معنا تردید کنیم که مسألۀ وجوب و تحریم و کراهت و حتی اباحه، مجعولات شرعیه هستند که شارع اینها را با الفاظ مختلفه جعل می کند، و ما از آنها تعبیر به احکام تکلیفیه می کنیم. منتها عرض کردم که این دیگر از باب