سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 329

محقق خراسانی هم(همان طوری که بعد کلام ایشان را عرض می کنیم) اینها را قسم ثانی از اقسام ثلاثۀ احکام وضعیه شناخته اند، ما به حساب اینها و به حساب جزئیت و شرطیت و مانعیت، می توانیم بگوییم: خود صلاه هم از احکام وضعیه است.

در حقیقت وقتی که به نماز اطلاق حکم وضعی می کنیم، نه به لحاظ خود نماز است، بلکه به لحاظ اینکه نماز دارای اجزاء است، و«جزئیت للمأمور به من الاحکام الوضعیه» به لحاظ اینکه نماز دارای شرایط است، و«الشرطیه للمأمور به من الاحکام الوضعیه» به لحاظ اینکه عدم المانع در نماز تحقق دارد و المانعیه للمأمور به از احکام وضعیه است.

پس در حقیقت دو جور می توانیم مسأله را تعبیر بکنیم: اگر بخواهیم بگوییم: نماز خودش از احکام وضعیه است، این غیر صحیح است ولی به لحاظ اجزاء و شرایط و موانع که آنها جزئیت و شرطیت و مانعیتش از احکام وضعیه است، می توانیم بگوییم:

صلاه هم از احکام وضعیه است. و همین طور در باب صوم و همین طور در باب حج و همین طور در باب سایر ماهیات مخترعۀ شرعیه.

پس آنچه مرحوم محقق نائینی می فرماید این است که صلاه بمجموعها بما انّها ماهیه مخترعه، از احکام وضعیه نیست، اما اجزائش به لحاظ جزئیت، شرایطش به لحاظ شرطیت، موانعش به لحاظ مانعیت، اتصاف به احکام وضعیه پیدا می کند، و ما به لحاظ آنها می توانیم خود حکم وضعی را به صلاه اطلاق بکنیم.

بررسی معنای ماهیات مخترعه از نظر امام(ره)

سیدنا الاستاذ(ره) در جواب از مرحوم محقق نائینی می فرمایند: محل نزاع ما با شما عنوان ماهیات مخترعه است. نماز در چه زمانی اتصاف پیدا می کند بانّها ماهیه مخترعه؟ اگر بخواهیم بگوییم: صلاه، یکی از ماهیات مخترعه شرعیه است، در چه زمانی نماز می تواند این عنوان را پیدا بکند؟ آیا قبل از آن که شارع امری را متعلق به صلاه بکند و وجوب نماز را برای مسلمانها مقرر بکند، مخترع شرعی است یا بعد از آنکه شارع، نماز را به عنوان یک فریضۀ مهم مقرر کرده باشد، یک ماهیت مخترعه شرعی است؟ وقتی که می گوییم: «الصلوه ماهیه مخترعه» و مخترعش را عبارت از شارع مقدس اسلام می دانیم و می گوییم: اسلام نماز را اختراع کرده و این ماهیت را به وجود آورده است، آیا قبل از تعلق الامر، این عنوان تحقق دارد؟ یا با تعلق امر، این معنا درست می شود؟ اگر نماز،