سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 34

حکم عقل ندارد بلکه ما از راههای دیگر استفاده کرده ایم، از راه کتاب استفاده کرده ایم، از راه سنت استفاده کرده ایم، از راه اجماع مثلا استفاده کرده ایم.

عدم جریان استصحاب در احکام مستفاده از عقل

ایشان می فرماید: از نظر جریان و عدم جریان استصحاب، بین این دو قسم، تفصیل وجود دارد. اگر حکم شرعی را از طریق ادلۀ ثلاثۀ غیر از عقل به دست آورده باشیم، استصحاب در آن جریان پیدا می کند و اشکالی در جریان استصحاب نیست. «لا تنقض» در آنجا پیاده می شود، اخبار لا تنقض جریان دارد اما اگر یک حکم شرعی را از راه این دلیل چهارم به دست آوردیم، از راه حکم عقل به ضمیمۀ قاعدۀ ملازمه به دست آوردیم، اینجا دیگر جای جریان استصحاب نیست. اخبار«لا تنقض» اینجا نمی تواند پیاده بشود.

علت این تفصیل چیست؟

شیخ می فرماید: برای اینکه اگر عقل دربارۀ یک موضوعی، یک حکمی کرد، تمام خصوصیاتی که در این حکم عقل دخالت دارد، برای عقل روشن است و به تعبیر خود مرحوم شیخ: اگر عقل یک خصوصیتی را در موضوع اخذ کرد و گفت: حکم من به حسن و یا حکم من به قبح، بر فرض وجود این خصوصیت است، این معنایش این است که این خصوصیت، در ملاک حکم عقل دخالت دارد، در ترتّب حکم بر موضوع دخالت دارد و اگر این خصوصیت منتفی بشود و اگر موضوع، فاقد این خصوصیت باشد، دیگر این حکم ترتب پیدا نمی کند، دیگر ملاک حکم عقل وجود ندارد. دیگر ادراک حسن و یا قبح که حکم عقل، همین حسن و یا قبح است، تحقق ندارد.

شما که می خواهید استصحاب بکنید، استصحاب در جایی است که شک در بقای حکم داشته باشید، آن وقت«لا تنقض الیقین بالشک» پیاده می شود. چرا انسان شک در بقای حکم می کند؟ لابد یکی از خصوصیاتی که در این موضوع، در زمان سابق بوده است، منتفی شده است و لو اینکه موضوع عرفا باقی است، بقای عرفی موضوع، لطمه نخورده است لکن یک خصوصیت را از دست داده است و از دست دادن آن خصوصیت، موجب شک در بقای حکم است. مثلا در احکام شرعیه، شما که شک می کنید که آیا نماز جمعه«فی هذا الازمنه» وجوب دارد یا ندارد؟ چرا در بقای وجوب نماز جمعه شک می کنید؟ می گویید: برای اینکه یک خصوصیت از بین رفته است و آن