سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 14 صفحه 340

چطور؟ «دلوک الشمس» یک واقعیت تکوینیه است. اگر دلوک الشمس، سببیت برای وجوب صلاه داشته باشد معنایش این است که همان طوری که در نار به حسب تکوین، یک خصوصیتی وجود دارد که نار به سبب آن خصوصیت، تأثیر در احراق می کند، در دلوک شمس هم به حسب جعل تکوین، یک خصوصیتی وجود دارد که دلوک شمس به سبب این خصوصیت، تأثیر می کند، فقط مسبب ها فرق می کند. نار تأثیر در حرارت می کند، این دلوک شمس هم تأثیر در وجوب می کند. اگر مسبب، شرعی شد معنایش این نیست که سبب و همچنین سببیت هم شرعی است. سبب، یک واقعیتی است به نام دلوک شمس، سببیت هم عبارت از خصوصیتی است که در این دلوک شمس تحقق دارد و دلوک به سبب این خصوصیت، در مسبب، تأثیر می کند.

پس اگر شما توانستید در مسألۀ سببیّت نار، پای جعل تشریعی را به میان بیاورید، در باب سببیت دلوک شمس هم ما قبول می کنیم. هیچ فرقی بین«النار سبب للحراره و دلوک الشمس سبب لوجوب الصلاه» از نظر سبب و سببیت نیست. همان طوری که مسأله سبب و سببیت در نار، ارتباط به جعل تکوینی دارد و هیچ ارتباطی به مسأله جعل تشریعی ندارد، در مسألۀ«دلوک الشمس سبب لوجوب الصلاه» هم همین طور است.

لذا ایشان می فرماید: جعل تشریعی«لا اصاله و لا تبعا» به این قسم اول از اقسام ثلاثۀ احکام وضعیه، تعلق نمی گیرد بلکه در رابطۀ با جعل تکوینی است، البته در رابطۀ با جعل تکوینی، ظاهر کلام ایشان این است که جعل تکوینیش، تبعی است؛ یعنی خداوند نار را ایجاد می کند، و طبعا حرارت در او تحقق دارد. این بیان ایشان نسبت به این قسم بود.

حالا این یک توضیحی دارد که بعد ما یک کلامی از محقق نائینی به مناسبت همین سببیت عرض می کنیم، آنجا توضیحش را می دهیم که اصلا مرحوم محقق نائینی در باب سببیت، حتی سببیت های شرعیه را هم در ردیف سببیت های تکوینی برده و در سببیت های تکوینی هم مسألۀ لوازم الماهیه را ذکر کرده و می گوید: جعل تبعی هم به آن تعلق نمی گیرد.

نحوه تعلق جعل تشریعی به قسم دوم از نظر محقق خراسانی(ره)

اما قسم دومی که مرحوم آخوند می فرمایند، همان بود که ما دیروز در جواب مرحوم محقق نائینی به آن اشاره کردیم. ایشان می فرماید: قسم دوم مثل جزئیّت للمأمور به با این